Jakie są obowiązki pracownika?

Kodeks pracy nakłada na pracownika szereg obowiązków związanych z wykonywaniem pracy. Katalog obowiązków wymienionych w art. 100 kp ma charakter jedynie przykładowy. Oznacza to, że na pracowniku może ciążyć więcej obowiązków niż wymienione w ustawie. A jakie obowiązki pracownika wymienia kodeks pracy?

Zgodnie z art. 100 kp pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych. Nie musi się jednak stosować do poleceń, jeśli nie dotyczą one pracy, są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Pracownik nie musi więc wykonać np. polecenia sfałszowania podpisu. Nie musi też wykonać polecenia załatwienia prywatnej sprawy przełożonego czy też uczestniczenia w akcji społecznej lub politycznej.

Staranne wykonywanie pracy oznacza dołożenie przez pracownika staranności ogólnie wymaganej stosownie do rodzaju pracy. Mowa tu więc o postępowaniu pracownika zgodnego z wzorcem należycie wykonującego pracę kierowcę, dyrektora, murarza czy policjanta. Wzorce te nie wynikają z przepisów, są tworzone przez zwyczaj i przez społeczeństwo, w tym w szczególności przez sądy. Sądy oceniając zachowanie pracownika porównują jego zachowanie z tym ogólnie przyjętym wzorcem, poszukując rozbieżności. Przy porównaniu nie są brane pod uwagę indywidualne cechy pracownika, takie jak wiek czy doświadczenie. Brany jest natomiast pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych, w których pracownik wykonywał swoje obowiązki.

Natomiast sumienność to zróżnicowanie wymagań w stosunku do pracowników w zależności od ich cech indywidualnych: kwalifikacji, doświadczenia, wiedzy. Mimo niedołożenia należytej staranności pracownik nie może ponosić odpowiedzialności, jeśli wykonywał pracę sumiennie, czyli postępował tak, jak możnaby od niego wymagać biorąc pod uwagę jego cechy indywidualne.

Obowiązki pracownika - katalog

Art. 100 par. 2 kp wymienia jedynie przykładowe obowiązki pracownika. Zgodnie z tym przepisem pracownik jest obowiązany w szczególności przestrzegać:

  • czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy,
  • regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku,
  • przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów przeciwpożarowych,
  • tajemnicy określonej w odrębnych przepisach,
  • zasad współżycia społecznego w zakładzie pracy,

a ponadto powinien dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.

Obowiązki pracownika - przestrzeganie czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy

Systemy i rozkłady czasu pracy w zakładzie pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe najczęściej określa regulamin pracy. Jeśli nie obowiązuje on w danym zakładzie pracy, te informacje ustala się w układzie zbiorowym pracy lub w obwieszczeniu. Obowiązek przestrzegania czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy oznacza, że pracownik musi:

  • stawiać się regularnie do pracy w wyznaczonym miejscu i czasie, w stanie umożliwiającym świadczenie pracy,
  • wykorzystywać w pełni czas pracy na świadczenie pracy w sposób określony w umowie o pracę,
  • wykorzystywać przerwy w pracy,
  • wykonywać pracę w godzinach nadliczbowych, jeśli takie polecenie wyda przełożony.

Ponadto pracownik może opuścić pracę tylko w sytuacji, gdy zaistnieje przyczyna usprawiedliwiająca jego nieobecność albo po uzyskaniu zwolnienia.

Przeczytaj również:
Wypadek przy pracy – pojęcie oraz tryb ustalania okoliczności i przyczyn

Obowiązki pracownika - przestrzeganie regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku

Regulamin pracy jest obowiązkowym dokumentem dla tych pracodawców, którzy zatrudniają przynajmniej 50 pracowników. Jeśli w zakładzie pracy nie obowiązuje regulamin pracy, obowiązki pracownika dotyczące porządku w procesie pracy ustala się w drodze poleceń wydawanych przez pracodawcę. Regulamin pracy ustala organizację i porządek w procesie pracy oraz związane z tym prawa i obowiązki pracodawcy i pracowników. Pracownik powinien szczególnie zwrócić uwagę na uregulowania dotyczące:

  • organizacji pracy,
  • warunków przebywania na terenie zakładu pracy w czasie pracy oraz po jej zakończeniu,
  • przyjętego u pracodawcy sposobu potwierdzania przez pracowników przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności w pracy,
  • bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpożarowej.

Obowiązki pracownika - przestrzeganie przepisów i zasad bhp

Obowiązki pracownika związane z bezpieczeństwem i higieną pracy sprecyzowane są w art. 211 kp. Zgodnie z tym przepisem pracownik jest w szczególności obowiązany:

  • znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać  się wymaganym egzaminom sprawdzającym,
  • wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych,
  • dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz porządek i ład w miejscu pracy,
  • stosować środki ochrony indywidualnej, a także używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem,
  • poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badanom lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,
  • niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,
  • współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jakie są obowiązki pracownika?

Obowiązki pracownika - dbałość o dobro zakładu pracy, ochrona jego mienia i zachowanie w tajemnicy informacji, które mogą narazić pracodawcę na szkodę

Szczegółowe wskazanie, co mieści się w powyższej kategorii, wynika przede wszystkim z orzecznictwa. I tak sądy wskazują, że pracownik ma obowiązek:

  • wykonywać pracę wymagającą zwiększonego wysiłku w okresie przebywania innego pracownika na urlopie wypoczynkowym (wyrok SA w Gdańsku z 18 lutego 1991 roku, sygn. III APr 18/90),
  • pracować w godzinach nadliczbowych, jeśli wystąpi szczególna potrzeba po stronie pracodawcy (wyrok SN z 24 marca 1976 roku, sygn. I PR 47/76),
  • wykonywać w przypadkach uzasadnionych potrzebami pracodawcy inną pracę niż określona w umowie o pracę (wyrok SN z 24 marca 1976 roku, sygn. I PZP 8/76),
  • powstrzymywać się od wykonywania pracy zagrażającej zdrowiu pracownika (wyrok SN z 7 stycznia 1998 roku, sygn. I PKN 405/97),
  • jeśli jest niezdolny do pracy z powodu choroby - powstrzymywać się od wykonywania czynności zarobkowych sprzecznych ze wskazaniami lekarskimi (wyrok SN z 16 listopada 2000 roku, sygn. I PKN 44/00).

Obowiązek ochrony mienia oznacza, że pracownik powinien powstrzymywać się od przywłaszczania mienia pracodawcy oraz nie tolerować takiego przywłaszczania przez innych pracowników. Oznacza to również oszczędne i zgodne z przeznaczeniem używanie maszyn, urządzeń i materiałów w zakładzie pracy.

Obowiązkiem zachowania tajemnicy pracodawcy są objęte informacje, których ujawnienie może narazić pracodawcę na szkodę. Zaliczają się do nich np. tajemnice handlowe, technologiczne, techniczne oraz organizacyjne, które posiadają wartość majątkową.

Przeczytaj również:
Czy pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę z powodu choroby?

Obowiązki pracownika - przestrzeganie tajemnicy określonej w odrębnych przepisach

Głównym aktem prawnym traktującym o ochronie tajemnicy jest ustawa o ochronie informacji niejawnych. Zgodnie z jej przepisami informacjom niejawnym nadaje się jedną z czterech klauzul tajności:

  • "ściśle tajne",
  • "tajne",
  • "poufne",
  • "zastrzeżone".

Inne ustawy regulują ponadto obowiązek zachowania w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z działalnością prowadzoną przez jednostki organizacyjne zatrudniające pracownika, np. banki, organy skarbowe, zakłady ubezpieczeń, podmioty wykonujące działalność leczniczą. Pracownik może być ponadto związany tajemnicą zawodową. Obowiązuje ona np. lekarzy, adwokatów, radców prawnych, psychologów, komorników, pracowników socjalnych.

Obowiązki pracownika - przestrzeganie zasad współżycia społecznego

Ten obowiązek dotyczy przede wszystkim przestrzegania norm pozaprawnych, w tym moralnych i etycznych. Pracownik powinien powstrzymać się od zachowań wulgarnych, nie powinien w miejscu pracy stosować przemocy psychicznej i fizycznej. Do przełożonych i współpracowników powinien odnosić się z szacunkiem oraz nie powinien zakłócać spokoju i porządku w miejscu pracy.