Odebranie dziecka w związku z przemocą w rodzinie

10 października 2019
/

Jeśli życie lub zdrowie dziecka jest zagrożone w związku z przemocą domową, polskie prawo daje możliwość jego odebrania w celu zapewnienia mu bezpieczeństwa i odizolowania od sprawcy. Kiedy możliwe jest udzielenie takiej pomocy dziecku?

Odebranie dziecka

Artykuł 12a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (dalej jako „uppr”) reguluje możliwość odebrania przez pracownika socjalnego dziecka z rodziny. Przepis ten stanowi, że w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie pracownik socjalny wykonujący obowiązki służbowe ma prawo odebrać dziecko z rodziny i umieścić je u innej niezamieszkującej wspólnie osoby najbliższej (w rozumieniu art. 115 § 11 ustawy Kodeks karny, dalej jako „kk”), w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (art. 115 § 11 kk). 

Tryb umieszczania dzieci w rodzinie zastępczej lub w placówce opie­kuń­czo-wychowawczej regulują przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Kiedy dziecko może zostać odebrane?

Pracownik socjalny ma prawo odebrać dziecko z rodziny w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie. Przesłanka ta została określona stosunkowo szeroko. Umożliwia to pracownikowi socjalnemu ochronę dziecka w każdej sytuacji, gdy uzna, że zdrowie lub życie dziecka jest zagrożone. Zawężenie interpretacji sformułowania „zagrożenie życia lub zdrowia dziecka” mogłoby spowodować pominięcie zachowań lub obrażeń charakterystycznych dla dziecka krzywdzonego. Ograniczyłoby tym samym właściwym służbom możliwość podejmowania działań w zakresie zabezpieczenia sytuacji dziecka i odizolowania go od sprawcy. 

Zagrożenie życia lub zdrowia dziecka musi być – zgodnie z art. 12a ust. 1 uppr – bezpośrednie. Nie dotyczy więc sytuacji, gdy zagrożenie już minęło lub pracownik socjalny przewiduje jedynie, że takie zagrożenie może mieć w przyszłości miejsce. Spełnienie przesłanki „bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka” w każdym przypadku podlega indywidualnej ocenie. Oceny tej dokonuje pracownik socjalny wraz z dwiema innymi osobami – zawsze z funkcjonariuszem Policji oraz przedstawicielem jednego z zawodów medycznych, tj. lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką.

Przeczytaj również:
Kary cielesne wobec dzieci

Podmioty uprawnione

Przepisy nakładają na pracownika socjalnego obowiązek niezwłocznego powiadomienia (jednak nie później niż w ciągu 24 godzin) sądu opiekuńczego o odebraniu dziecka (art. 12a ust. 4 uppr).  Ponadto, zgodnie z art. 12a ust. 3 uppr, decyzję o odebraniu dziecka z rodziny i umieszczeniu go u osoby najbliższej, w rodzinie zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej, pracownik socjalny podejmuje wspólnie z funkcjonariuszem Policji, a także z lekarzem, lub ratownikiem medycznym, lub pielęgniarką. Innymi słowy, pracownik socjalny nie podejmuje decyzji o odebraniu dziecka z rodziny sam. Na odebranie dziecka rodzicom, opiekunom prawnym lub faktycznym przysługuje zażalenie do sądu opiekuńczego. Może być ono wniesione za pośrednictwem pracownika socjalnego lub funkcjonariusza Policji. Zażalenie to sąd rozpatruje niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 24 godzin. Pracownik socjalny lub funkcjonariusz Policji zobowiązani są do pisemnego pouczenia rodziców, opiekunów prawnych lub faktycznych dziecka o prawie do złożenia zażalenia.

Kto jest uprawniony do odebrania dziecka?

Kontrowersyjne regulacje?

Proponowane regulacje wzbudziły duże kontrowersje już na etapie prac sejmowych i senackich. Wskazywano, że pracownicy socjalni nie są przygotowani do realizacji tego typu czynności i że są przeciążeni innymi obowiązkami. Ponadto obawiano się, że nadawane pracownikowi socjalnemu uprawnienia pozwolą mu zabierać dzieci z rodzin z powodu ubóstwa. Wskazywano również, że przepisy te będą sprzeczne z Konstytucją RP, w tym z art. 48, zgodnie z którym rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Pracownicy socjalni, realizujący swoje uprawnienia i odbierający dziecko z rodziny, popełnią przestępstwo z art. 211 kk. Dotyczy ono uprowadzenia lub zatrzymania małoletniego poniżej lat 15 albo osoby nieporadnej, ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru. Postulowano więc, aby pracownicy socjalni przed odebraniem dziecka podejmowali próbę usunięcia zagrożenia jego życia i zdrowia, przy wykorzystaniu mniej drastycznych środków. Z drugiej strony podkreślano, że przepisy te stanowią realizację konstytucyjnej gwarancji ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją (art. 72 Konstytucji RP). Zapewniono jednak, że odebranie dziecka z rodziny będzie ostatecznością. Decyzja natomiast będzie podejmowana wspólnie z interweniującym policjantem i lekarzem.

Zapewnienie opieki dzieciom podczas interwencji

Często policjanci pozostają bezradni, kiedy interweniują i np. odwożą osobę do izby wytrzeźwień, a wówczas dziecko pozostaje bez opieki. Dzięki art. 12a uppr pracownik socjalny będzie mógł wskazać miejsce najbardziej przyjazne temu dziecku i umieścić dziecko np. u babci czy cioci. Daje mu to możliwość zareagowania tak, jak wymaga tego sytuacja. 

Inne przepisy chroniące dzieci

Jeszcze przed wejściem w życie przepisów art. 12a–12c uppr możliwe było niezwłoczne działanie określonych podmiotów w sytuacjach wymagających szybkiej reakcji i ochrony dziecka. Przykładowo przepisy ustawy Kodeks postępowania cywilnego (dalej jako „kpc”) umożliwiają wydanie przez sąd opiekuńczy wszelkich potrzebnych zarządzeń „w nagłych wypadkach”. Sąd może wówczas wydać zarządzenie nawet w stosunku do osób, które nie podlegają jego właściwości miejscowej, zawiadamiając o tym sąd opiekuńczy miejscowo właściwy (art. 569 § 2 kpc). Na podstawie tego przepisu dopuszczalne byłoby również umieszczenie dziecka w pogotowiu opiekuńczym. Jednakże pod warunkiem, że przemawiałaby za tym nagłość wypadku. Zastosowanie przepisów kpc pozwala zatem na to, aby w sytuacjach wymagających szybkiego działania sąd zadecydował o odebraniu dziecka z rodziny i umieszczeniu go w placówce opiekuńczo-wychowawczej. 

Pogotowie rodzinne 

Kwestie dotyczące pieczy zastępczej normuje ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (dalej jako „uwr”). Zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 tej ustawy, rodzina zastępcza zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego przyjmuje dziecko, w sytuacji gdy dziecko doprowadziła Policja lub Straż Graniczna, a także na wniosek rodziców, dziecka lub innej osoby w przypadku, o którym mowa w art. 12a uppr. Następnie informuje o tym niezwłocznie, nie później niż w ciągu 24 godzin, właściwy sąd, starostę oraz ośrodek pomocy społecznej (art. 58 ust. 3 uwr). Dziecko może zostać w takich przypadkach przyjęte także przez placówkę opiekuńczo-wychowawczą typu interwencyjnego (art. 103 ust. 2 uwr). Tryb i sposób kierowania i przyjmowania dziecka do placówki opiekuńczo-wychowawczej określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 22.12.2011 r. w sprawie instytucjonalnej pieczy zastępczej. 

Przeczytaj również:
Eksmisja sprawcy przemocy domowej z lokalu