Paserstwo – cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

27 sierpnia 2019
/

Paserstwo jest przestępstwem bezpośrednio zależnym od zaistnienia innego przestępstwa przeciwko mieniu, w wyniku którego sprawca uzyskuje cudzą rzecz. Polega ono na nabyciu rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego (najczęściej kradzieży), lub udzieleniu innej osobie pomocy do jej zbycia, albo na przyjęciu tej rzeczy lub pomocy w jej ukryciu. Jakie kary za paserstwo przewiduje polski kodeks karny?

Istota paserstwa

Paserstwo jest przestępstwem o czterech możliwych formach działania, przyjmujących postać nabycia, pomocy do zbycia, przyjęcia lub pomocy do ukrycia rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego. Każde z wymienionych w art. 291 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) działań stanowi odrębny czyn i samoistnie wypełnia znamiona tego przestępstwa. Aby doszło do wypełnienia znamion paserstwa z art. 291 kk, zrealizowanie jednej ze wskazanych czynności sprawczych musi nastąpić po dokonaniu czynu zabronionego w stosunku do rzeczy stanowiącej przedmiot działania sprawcy paserstwa. Innymi słowy, paserstwo jest więc swoistą formą pomocy udzielonej osobie, która uzyskała rzecz „za pomocą czynu zabronionego” (wyrok Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2007 r., sygn. III KK 9/07).

Paserstwo umyślne

Artykuł 291 § 1 kk stanowi, iż każdy, kto rzecz uzyskaną za pomocą czynu zabronionego nabywa lub pomaga do jej zbycia albo tę rzecz przyjmuje lub pomaga do jej ukrycia (umyślne paserstwo), podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Osoba przekazująca rzecz paserowi nie popełnia paserstwa, choć jej uczestnictwo dla popełnienia omawianego występku jest konieczne. Paserstwo zachodzi również wtedy, gdy sprawca nabywa rzecz bezpośrednio od osoby, która uzyskała ją w wyniku czynu zabronionego. Dzieje się tak także wtedy, kiedy nabycie następuje od innej osoby. Nie ma znaczenia, czy ten, od którego sprawca nabył rzecz, wiedział o jej pochodzeniu z przestępstwa.

Nabycie i pomoc do zbycia/ukrycia 

Nabycie oznacza uzyskanie przez sprawcę władztwa nad rzeczą od osoby, która nią bezprawnie włada, za jej zgodą. To, czy nabycie jest odpłatne, czy nie, pozostaje bez znaczenia. Nabycie rzeczy daje sprawcy paserstwa pełne władztwo nad nią. Może on z nią postępować tak jak właściciel. Natomiast nie staje się on właścicielem, ponieważ nabywa rzecz od osoby nieuprawnionej. Z uwagi na to, przestępstwo paserstwa uznaje się za dokonane w chwili przeniesienia na sprawcę władztwa. Jeżeli nie doszło do jego przekazania, a jedynie została zawarta umowa dotycząca przeniesienia go w przyszłości, stanowi to usiłowanie paserstwa. Usiłowaniem paserstwa będzie także rozpoczęcie negocjacji dotyczących nabycia rzeczy.

Pomoc do zbycia rzeczy stanowią natomiast wszelkie działania ułatwiające zbywcy rzeczy uzyskanej w drodze czynu zabronionego zbycie jej posiadania. Zbywca rzeczy niekoniecznie musi być osobą, która uzyskała rzecz z czynu zabronionego. Pomoc przy zbyciu stanowią np. pośrednictwo, przewiezienie rzeczy czy zdobywanie informacji o potencjalnych nabywcach. 

Z kolei pomoc do ukrycia rzeczy polega na wszelkich czynnościach ułatwiających posiadaczowi rzeczy uzyskanej w drodze czynu zabronionego (niekoniecznie osobie, która ten czyn popełniła).

Uprzywilejowana forma paserstwa

Artykuł 291 § 2 kk reguluje formę uprzywilejowaną paserstwa. Stanowi on, że w wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W przepisie tym przewidziano złagodzenie odpowiedzialności karnej przez wprowadzenie „wypadku mniejszej wagi”. Zaistnienie tego wypadku wiąże się głównie z niewielką wartością przedmiotu czynu i brakiem korzyści po stronie pasera (postanowienie Sądu Najwyższego z 15 listopada 2006 r., sygn. IV KK 211/06).

Paserstwo rzeczy o wartości do 500 zł stanowi natomiast wykroczenie z art. 122 ustawy Kodeks wykroczeń (dalej jako „kw”). Jednak gdy przedmiotami paserstwa są broń, amunicja, materiały lub przyrządy wybuchowe, zawsze stanowi ono przestępstwo (por. art. 130 kw). 

Przeczytaj również:
Czym jest zatarcie skazania i kiedy do niego dochodzi?

Naprawienie szkody

Co do zasady, przy orzekaniu obowiązku naprawienia szkody (na podstawie art. 46 § 1 kk) wobec sprawcy przestępstwa paserstwa ma zastosowanie również art. 422 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”). Przepis ten stanowi, że za szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził. Odpowiedzialny jest bowiem także ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiej osobie szkody (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 16 października 2013 r., sygn. II AKa 312/13 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2011 r., sygn. III KK 399/10). W konsekwencji odpowiedzialność odszkodowawcza sprawcy czynu zabronionego nie wyklucza odpowiedzialności odszkodowawczej pasera, który podejmuje działania w odniesieniu do mienia będącego uprzednio przedmiotem tych przestępstw (wyrok Sądu Najwyższego z 1 lutego 2011 r., sygn. III KK 243/10).

Paserstwo nieumyślne

Artykuł 292 § 1 kk stanowi, że każdy, kto rzecz, o której na podstawie towarzyszących okoliczności powinien i może przypuszczać, że została uzyskana za pomocą czynu zabronionego, nabywa lub pomaga do jej zbycia albo tę rzecz przyjmuje lub pomaga do jej ukrycia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Natomiast w przypadku znacznej wartości rzeczy sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 292 § 2 kk). Rzeczą znacznej wartości będzie mienie, którego wartość w czasie popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 000 złotych (art. 115 § 5 kk).

Paserstwo nieumyślne różni się od paserstwa umyślnego z art. 291 § 1 kk tym, że sprawca tego pierwszego nie zdaje sobie sprawy (chociaż na podstawie towarzyszących okoliczności mógł i powinien przypuszczać), że „nabywa lub pomaga do zbycia albo przyjmuje lub pomaga do ukrycia rzeczy, która pochodzi z czynu zabronionego” (wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2012 r., sygn. V KK 401/12). Za okolicznościami tymi może przemawiać np. wygląd rzeczy, jej cena, nietypowe miejsce i pora wejścia w posiadanie rzeczy, jak i osoba, od której sprawca rzecz otrzymał. Artykuł 292 § 1 kk obejmuje paserstwo zarówno w warunkach niedbalstwa, jak i lekkomyślności. Co więcej, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2007 r. (sygn. IV KK 398/07), na podstawie tego przepisu dopuszczalna jest odpowiedzialność karna za wtórne paserstwo.

Paserstwo programu komputerowego

Określone w art. 291 i 292 kk typy paserstwa umyślnego i nieumyślnego charakteryzują czynność wykonawczą jako nabycie, przyjęcie, pomoc do zbycia lub ukrycia rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego. Termin „rzecz” nie obejmuje jednak swoim zakresem programu komputerowego (zob. art. 115 § 9 kk). Aby uniknąć bezkarności paserstwa, którego przedmiotem jest program komputerowy uzyskany za pomocą czynu zabronionego, w art. 293 § 1 kk wprowadzono odrębny typ paserstwa dotyczący tego przedmiotu.

Nie wskazuje on jednak samodzielnie znamion paserstwa programu komputerowego. Odsyła natomiast w tym zakresie do treści art. 291 i 292 kk. Zatem w tym przypadku znajdą zastosowanie regulacje zawarte we wskazanych wcześniej przepisach (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 21 lipca 2005 r., sygn. II AKa 147/05). Innymi słowy: występek z art. 293 § 1 kk jest odpowiednikiem typowego paserstwa, tyle że jego przedmiotem nie jest rzecz, a program komputerowy. Wymaga to więc wykazania, że program był uprzednio przedmiotem czynu zabronionego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 25 września 2014 r., sygn. II AKa 137/14).

Program komputerowy – sankcja karna

Z uwagi na odpowiednie zastosowanie przepisów art. 291 i 292 kk sankcja za popełnienie występku paserstwa komputerowego będzie tożsama z przewidzianymi w tych przepisach. Nie występuje tu jednak typ kwalifikowany. Zatem niezależnie od wartości programu komputerowego w każdym przypadku umyślnego paserstwa podstawą odpowiedzialności karnej jest typ określony w art. 293 § 1 kk w zw. z art. 291 § 1 kk. 

Zgodnie z treścią art. 293 § 2 kk sąd może orzec przepadek rzeczy oraz programu komputerowego, uzyskanych za pomocą czynu zabronionego, i to także wtedy, gdy nie stanowią one własności sprawcy. Jakkolwiek jest to konsekwencja ogólnie przyjętej nomenklatury kodeksowej, to jednak można zaobserwować pewną niekonsekwencję w treści przepisu art. 293 § 2 kk. Sprawca paserstwa nie może stać się właścicielem przedmiotu, gdyż od strony cywilnoprawnej wyłączone jest nabycie własności rzeczy ruchomej w złej wierze przez zasiedzenie.

Nadzwyczajne złagodzenie kary lub odstąpienie od jej wymierzenia

Zgodnie z art. 295 § 1 kk wobec sprawcy przestępstwa paserstwa umyślnego i nieumyślnego, który dobrowolnie naprawił szkodę w całości, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Natomiast wobec sprawcy, który dobrowolnie naprawił szkodę w znacznej części, możliwe jest zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 295 § 2 kk). Naprawienie szkody może polegać na przywróceniu stanu poprzedniego albo na zapłaceniu odszkodowania. Co do zasady, zgodnie z art. 363 § 1 kc, wybór sposobu jej naprawienia należy do poszkodowanego.