Podstęp jako wada oświadczenia woli

14 stycznia 2021
hello world!

Wady oświadczenia woli stanowią określone przez ustawodawcę nieprawidłowości związane z podejmowaniem lub wyrażaniem oświadczenia woli. Mają charakter normatywny w tym sensie, że przesłanki wystąpienia danego rodzaju wady są ściśle sprecyzowane w przepisach prawa cywilnego. Czym skutkują wady oświadczenia woli przy zawieraniu umów pod wpływem podstępu?

Czym jest podstęp w rozumieniu prawa cywilnego?

Podstęp nie został zdefiniowany w kodeksie cywilnym. Wszystkie przesłanki, których wypełnienie decyduje o wystąpieniu tej właśnie wady oświadczenia woli, uregulowano jednak w art. 86 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”). Sprowadzają się one do dwóch podstawowych:

  • podstępnego wywołania błędu oraz
  • złożenia oświadczenia woli pod jego wpływem.

Istota podstępu polega więc na świadomym i niedozwolonym naruszeniu swobody decyzyjnej drugiej osoby. Naruszenie to następuje poprzez wywołanie lub utrzymanie u drugiej osoby mylnego wyobrażenia o rzeczywistym stanie rzeczy w celu skłonienia jej do złożenia określonego oświadczenia woli. Takie uzasadnienie pojawiło się w wyroku Sądu Najwyższego z 9 września 2004 r. (sygn. II CK 498/03).

Oświadczenie woli jest wadliwe w rozumieniu art. 86 k.c., jeżeli miało miejsce podstępne wywołanie błędu. Pod wpływem tego błędu doszło natomiast do złożenia oświadczenia woli. Podstępne wywołanie błędu jest zawsze działaniem świadomym i ukierunkowanym na osiągnięcie rezultatu polegającego na wprowadzeniu innej osoby w błąd. Jest to zatem działanie zawinione.

Z uwagi na konieczny element celowości, dla uznania, że zachodzi podstęp, nie jest wystarczające przypisanie jego autorowi winy w postaci niedbalstwa lub lekkomyślności. Chodzi bowiem o umyślność. Bez znaczenia jest natomiast sam stopień winy i motywacja, jaka legła u podstaw podstępu. Co istotne, podstępne wywołanie błędu obejmuje nie tylko działanie prowadzące do powstania błędu przez wywołanie fałszywego obrazu otaczającej rzeczywistości. Jest to bowiem także działanie utwierdzające błąd, umacniające go, np. przez dostarczenie dalszych sfałszowanych dowodów.

Podstępne wywołanie błędu

Zgodnie z art. 86 § 1 k.c. jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej. Podstęp jest błędem kwalifikowanym, umyślnie wywołanym w celu złożenia oświadczenia woli pod wpływem takiego błędu. Może się go dopuścić druga strona danej czynności prawnej albo osoba trzecia.

Kiedy podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony? Odpowiedź znajdziemy w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 19 października 1995 r. Będzie tak zatem tylko wtedy, gdy ta strona wiedziała o podstępie i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna Co więcej, do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie wystarcza, aby błąd dotyczył sfery motywacyjnej, stanowiącej przyczynę złożenia oświadczenia woli (wyrok Sądu Najwyższego z 10 września 1997 r., sygn. I PKN 251/97).

Podstęp osoby trzeciej

Podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna. Stanowi o tym art. 86 § 2 k.c. Oznacza to, że podstęp osoby trzeciej jest równoznaczny z podstępem samej strony, jeżeli o nim wiedziała. Ten, kto spostrzeże podstępne działania osoby trzeciej, ma obowiązek powiadomić o nich swojego kontrahenta. Jeśli tego nie uczyni, poniesie skutki, jakby sam podstęp wywołał. Osobą trzecią jest osoba niezwiązana z żadną ze stron ani też w żaden sposób niewłączona w przygotowania do dokonania czynności prawnej.

Co istotne, w sytuacji wskazanej w art. 86 § 2 k.c. nawet samo milczenie może dać podstawy do zastosowania instytucji podstępu. Chodzi tutaj o sytuację, gdy ma miejsce podstęp osoby trzeciej, który jest jednoznaczny z podstępem strony, jeżeli ta o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim drugiej strony. W takiej sytuacji strona, która dostrzegła nieprawidłowe zachowanie osoby trzeciej, ma obowiązek powiadomienia o tym kontrahenta. Jak wynika z art. 86 § 2 in fine k.c., dodatkowe przesłanki warunkujące wzruszalność czynności w przypadku podstępu osoby trzeciej nie dotyczą czynności nieodpłatnych, co nie do końca wydaje się uzasadnione.

Skutki czynności prawnej dokonanej pod wpływem podstępu

Podstęp stanowi wadę oświadczenia woli, której skutkiem nie jest bezwzględna nieważność czynności prawnej, a jedynie jej wzruszalność. Bezskuteczny upływ rocznego terminu określonego w art. 88 k.c. (zgodnie z którym uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, wygasa: w razie błędu – z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał) prowadzi zaś do konwalidacji czynności prawnej (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 12 lipca 2013 r., sygn. I ACa 224/13).

Przeczytaj także: Pozorność jako wada oświadczenia woli

chevron-down
Copy link