Polecenie testamentowe – na czym polega?

13 stycznia 2020
hello world!

Spadkodawca, poza możliwością powołania spadkobiercy i przekazania wskazanej osobie konkretnej rzeczy, może również zobowiązać spadkobiercę (lub zapisobiercę) do określonego zachowania, czyli podjęcia pewnych działań lub znoszenia określonego stanu rzeczy. Jest to tzw. polecenie testamentowe. Jakie są warunki jego ustanowienia? Jakie obciążenia wynikają z niego dla spadkobiercy?

Polecenie

Zgodnie z art. 982 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”), spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub na zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. Rozrządzenie takie musi zostać uczynione w testamencie osobiście przez spadkodawcę. Niedopuszczalne jest pozostawienie osobie trzeciej prawa do określenia lub choćby dookreślenia jego treści. Polecenie testamentowe może zostać nałożone na spadkobiercę ustawowego lub testamentowego, a także na zapisobiercę zwykłego (także dalszego zapisobiercę). Poleceniem może zostać obciążony również zapisobierca windykacyjny. Co więcej, polecenie może obciążać kilka osób.

Przeczytaj również:
Dziedziczenie testamentowe i ustawowe

Obciążenie wynikające z polecenia

Polecenie nakłada na obciążonego obowiązek określonego zachowania – działania (np. zorganizowanie pogrzebu spadkodawcy w określony sposób) lub zaniechania (np. powstrzymanie się od kontaktów z określoną osobą). Polecenie może leżeć w interesie nim obciążonego, osoby trzeciej, w interesie społecznym czy też w interesie spadkodawcy (wówczas nie musi ono określać destynatariusza). Może mieć ono zarówno charakter majątkowy (np. polecenie dokonania darowizny pewnej kwoty na rzecz oznaczonej osoby lub instytucji), jak i niemajątkowy (np. polecenie wykonania pewnej czynności), a także jednorazowy, ciągły lub okresowy.

Obciążenie wynikające z polecenia ściśle wiąże się ze statusem spadkowym osoby obciążonej. Oznacza to, że nie można nałożyć polecenia na osobę, która nie może być spadkobiercą lub zapisobiercą. W szczególności nieskuteczne jest obciążenie poleceniem spadkobiercy ustawowego, który zrzekł się dziedziczenia (chyba że jednocześnie powoła się go do dziedziczenia z testamentu). Ponadto nie można odmówić wykonania polecenia bez jednoczesnego odrzucenia spadku lub zapisu. Co istotne, nie można także żądać wykonania polecenia, które ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem.

Żądanie wykonania polecenia

Polecenie nie powoduje powstania stosunku zobowiązaniowego, w związku z czym brak jest wierzyciela. Tworzy ono jednak pewien obowiązek prawny. Jego wykonania na drodze sądowej może żądać ściśle określony krąg podmiotów, mianowicie – każdy ze spadkobierców, jak również wykonawca testamentu, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ państwowy (art. 985 kc).

Spadkodawca nie może upoważnić innych osób, niż wskazane w art. 985 kc. Zarówno w przypadku polecenia przy darowiźnie, jak i przy poleceniu testamentowym określony krąg podmiotów może domagać się od obciążonego powinnego zachowania się wynikającego z treści polecenia. Jednak podmioty te nie mogą skorzystać z przymusu państwowego w celu zmuszenia obciążonego do takiego zachowania się (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2002 r., sygn. III CZP 19/02).

Żądanie wykonania polecenia powinno się realizować na drodze sądowej w postaci powództwa. Każdy z podmiotów wskazanych w art. 985 kc jest uprawniony do samodzielnego wniesienia pozwu.

Kiedy polecenie jest nieważne?

Aby dyspozycja spadkodawcy w sprawie jego pogrzebu mogła zostać uznana za polecenie, którego wykonanie zapewnia art. 985 kc, testament zawierający to polecenie musi być ważny (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 lutego 2006 r., sygn. I ACa 890/05).

Polecenie jest nieważne, jeżeli jest niemożliwe do wykonania, a także jeżeli jest sprzeczne z ustawą albo ma na celu jej obejście lub jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 kc). Nieważność polecenia nie powoduje nieważności całego testamentu, chyba że z okoliczności wynika, że bez polecenia testament nie zostałby sporządzony (art. 58 § 3 kc).

Odpowiedzialność spadkobiercy z tytułu polecenia ogranicza się zawsze do wartości stanu czynnego spadku (art. 1033 kc). Z kolei zapisobierca windykacyjny odpowiada do wartości przedmiotu tego zapisu według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (art. 1034(3) kc).

Chwila wykonania polecenia

Zapisobierca obciążony poleceniem może powstrzymać się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę (art. 983 kc). Przepis art. 983 kc stosuje się odpowiednio także w wypadku, gdy polecenie obciąża dalszego zapisobiercę.

Termin wymagalności polecenia zależy przede wszystkim od woli testatora. W szczególności może on być oznaczony wyraźnie lub wynikać z istoty polecenia. W braku jego dyspozycji osoby wskazane w art. 985 kc mogą żądać wykonania polecenia niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Obowiązek wykonania polecenia staje się natomiast wymagalny z chwilą wskazaną przez osobę uprawnioną w żądaniu skierowanym do osoby obciążonej, zaś w przypadku niewskazania terminu w żądaniu – niezwłocznie po otrzymaniu żądania przez obciążonego.

Artykuł 983 kc przyznaje zapisobiercy zapisu zwykłego (odpowiednio także dalszemu zapisobiercy) obciążonemu poleceniem prawo do powstrzymania się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę (lub odpowiednio przez zapisobiercę). Reguły tej nie stosuje się jednak do zapisobiercy windykacyjnego, wobec którego, podobnie jak wobec spadkobiercy, można wystąpić z żądaniem już od chwili ogłoszenia testamentu.

Co jeśli polecenie nie zostanie wykonane?

Polskie prawo nie przewiduje sankcji w postaci utraty zapisu lub spadku (udziału w spadku) przez osobę, która nie wykonała polecenia. Co do zasady, dopuszczalne jest jednak zawarcie stosownego rozrządzenia w testamencie, jednakże wyłącznie w odniesieniu do zapisobiercy. Taką swoistą klauzulę karną należy traktować jak warunek rozwiązujący. Ustawa zaś nie zabrania ustanowienia zapisu pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu (art. 975 kc). Dopuszczalne jest zatem skuteczne rozrządzenie testamentu, zgodnie z którym zapisobierca uzyskuje określoną korzyść majątkową pod warunkiem wypełnienia ciążącego na nim polecenia (E. Skowrońska-Bocian, Komentarz..., kom. do art. 985, nt 5).

Utrzymanie polecenia w mocy

Zgodnie z art. 984 kc, jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis z obowiązkiem wykonania polecenia, nie chce lub nie może być zapisobiercą, spadkobierca zwolniony od obowiązku wykonania zapisu powinien w braku odmiennej woli spadkodawcy polecenie wykonać. Dana osoba „nie chce” być zapisobiercą, gdy zapis odrzuci. Natomiast „nie może nim być”, gdy nie ma zdolności do nabycia zapisu lub uznano ją za niegodną. Spadkobierca obciążony zapisem zwykłym, który wygasł, zostaje zwolniony z obowiązku jego wykonania. O ile spadkodawca nie postanowił inaczej lub właściwość polecenia nie stoi temu na przeszkodzie, ma on obowiązek spełnienia polecenia obciążającego zapisobiercę. Powoduje to, że zamiast świadczenia będącego przedmiotem zapisu spadkobierca musi spełnić świadczenie, którego treść określa polecenie.

Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy polecenie obciąża dalszego zapisobiercę (lub zapisobiercę zwykły, wobec którego zobowiązanym jest zapisobierca windykacyjny), który nie chce lub nie może być zapisobiercą. Obowiązek wykonania polecenia obciąża wówczas zapisobiercę zwykłego (lub zapisobiercę windykacyjnego).

Polecenie a zapis

W przeciwieństwie do zapisu polecenie nie tworzy stosunku zobowiązaniowego (nie czyniąc nikogo wierzycielem). Powoduje ono jednak powstanie obowiązku prawnego. Jego wykonania może żądać jedynie ściśle określony krąg podmiotów (por. art. 985 kc). Destynatariusz co do zasady nie może dochodzić jego spełnienia (chyba że należy jednocześnie do kręgu osób wskazanych w art. 985 kc). Obowiązek wykonania polecenia zalicza się do długów spadkowych (art. 922 § 3 kc).

Przeczytaj również:
Dziedziczenie zadłużenia - czy można uniknąć jego spłaty?

 

chevron-down
Copy link