Czym jest poplecznictwo i jakie są jego konsekwencje?

5 listopada 2019
/

Słownik języka polskiego definiuje poplecznictwo jako popieranie kogoś w zamian za jakieś korzyści oraz jako przestępstwo polegające na udzielaniu pomocy osobie, która popełniła przestępstwo. Jakie są konsekwencje takich działań?

Poplecznictwo w kodeksie karnym

Zgodnie z art. 239 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto utrudnia lub udaremnia postępowanie karne, pomagając sprawcy przestępstwa, w tym i przestępstwa skarbowego, uniknąć odpowiedzialności karnej, w szczególności kto sprawcę ukrywa, zaciera ślady przestępstwa, w tym i przestępstwa skarbowego albo odbywa za skazanego karę, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Przepis ten chroni prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, a dokładniej prawidłowy przebieg konkretnego postępowania karnego.

Zachowania sprawcy

Zachowanie sprawcy karane tym przepisem polega na utrudnianiu lub udaremnianiu postępowania karnego. Przykładowe sposoby tych zachowań zostały wskazane wprost w przepisie. Są nimi ukrywanie sprawcy, zacieranie śladów przestępstwa, odbywanie za skazanego kary. Nie jest to jednak katalog zamknięty. Świadczy o tym sformułowanie „w szczególności”. Innymi słowy, w grę mogą wchodzić także inne sposoby. Będzie to przykładowo „ułatwienie ucieczki z miejsca przestępstwa, o ile osoba udzielająca pomocy do ucieczki działa w zamiarze utrudnienia lub udaremnienia postępowania karnego i nie współdziała w przestępstwie popełnionym przez uciekającego” (wyrok Sądu Najwyższego z 30 listopada 1978 r., sygn. IV KR 327/78).

Ukrywanie sprawcy przestępstwa należy rozumieć jako ściśle fizyczne, bezpośrednie ukrycie sprawcy. Zacieranie śladów przestępstwa to z kolei każda czynność, która uniemożliwia ujawnienie przestępstwa lub udowodnienie winy sprawcy. Co więcej, jako ukrywanie rozumie się nie tylko całkowite usunięcie tych śladów, ale również ich zniekształcenie.

Natomiast jeśli chodzi o odbywanie kary, to w grę wchodzą jedynie te kary, które zgodnie z językowym znaczeniem się odbywa. Będzie to zatem kara pozbawienia wolności i kara ograniczenia wolności. W przypadku kary grzywny uiszczenie jej za skazanego (o ile nie jest się dla niego osobą najbliższą) stanowi wykroczenie z art. 57 § 1 Kodeksu wykroczeń.

Przeczytaj również:
List gończy i list żelazny – kiedy są wydawane?

Szczególny rodzaj pomocnictwa

Poplecznictwo jest szczególną postacią pomocnictwa. Charakteryzuje się tym, że ma miejsce już po dokonaniu przestępstwa. Jednak w sytuacji gdy pomoc w uniknięciu odpowiedzialności za dane przestępstwo została sprawcy obiecana i stanowiła ułatwienie w popełnieniu tego przestępstwa, to w takim przypadku czyn wypełnia znamiona pomocnictwa w rozumieniu art. 18 § 3 kk.

W art. 239 kk użyto wyrażenia „pomagając sprawcy przestępstwa”, a nie „pomagając sprawcy czynu zabronionego”. Udzielenie pomocy osobie niewinnej, nawet jeśli było prowadzone wobec niej postępowanie karne, nie jest poplecznictwem. Również nie stanowi poplecznictwa udzielenie pomocy w warunkach wyłączających przestępność czynu. Dlatego też dla skazania sprawcy poplecznictwa należy przedtem ustalić, że osoba, której pomagał poplecznik, była rzeczywiście sprawcą przestępstwa (wyrok Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2009 r., sygn. II KK 136/09).

Sprawca poplecznikiem?

Przestępstwo z art. 239 kk ma charakter powszechny. Podmiotem nie może być jednak sam sprawca, który podejmuje działania zmierzające do uniknięcia przez niego odpowiedzialności karnej. Mowa o sprawcy, który np. zaciera ślady przestępstwa. Dotyczy to również pomocy udzielonej współsprawcy tego przestępstwa (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 21 kwietnia 2016 r., sygn. II AKa 87/16).

„Skoro ustawodawca w art. 239 § 1 kk za poplecznictwo wprowadza odrębnie określoną sankcję i odnosi to do osoby, która sprawcy pomaga, utrudniając lub udaremniając prowadzenie postępowania, jasnym się staje, że nie może dotyczyć to oskarżonego także poprzez zaostrzanie kary za zachowania, które utrudniają lub udaremniają postępowanie karne. Korzystający ze swych ustawowo przyznanych uprawnień sprawca nie może ponosić konsekwencji, podejmowania dozwolonych prawem zachowań, poprzez ich wpływ – w sposób zaostrzający – na wymiar orzekanej kary."

Odpowiedzialność karna

Zgodnie z art. 239 § 2 kk, nie podlega karze ten, kto ukrywa osobę najbliższą. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (art. 115 § 11 kk). Należy zwrócić uwagę, że klauzula bezkarności nie obejmuje innych postaci poplecznictwa. Mowa o zacieraniu śladów przestępstwa czy odbywaniu za skazanego kary, a wyłącznie ukrywania.

Artykuł 239 § 3 kk przewiduje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary. W grę wchodzi nawet odstąpienie od jej wymierzenia w przypadku udzielenia pomocy osobie najbliższej albo też jeśli sprawca działał z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym. W orzecznictwie podkreśla się jednak, że obawa ta musi być uzasadniona. Ma to miejsce zwłaszcza wtedy, gdy między czynem poplecznika a czynem sprawcy zachodzi taki związek, że pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności stwarza duże prawdopodobieństwo ujawnienia popełnionego przez niego przestępstwa. Sytuację określoną w art. 239 § 3 kk traktuje się jako okoliczność zmniejszającą winę sprawcy.

Przeczytaj również:
Nadzwyczajne złagodzenie kary – kiedy może mieć zastosowanie?