Czym jest powinowactwo?

10 lutego 2020
hello world!

Zgodnie z definicją zawartą w Słowniku języka polskiego PWN, powinowactwo to «stosunek rodzinny zachodzący między jednym z małżonków a krewnymi drugiego małżonka». Kiedy powstaje powinowactwo oraz w jakich okolicznościach może ustać?

Powinowactwo

Powinowactwo jest stosunkiem prawnorodzinnym łączącym małżonka z krewnymi drugiego małżonka. Zgodnie z art. 61(8) § 1 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako „kro”), z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Jest to zatem więź kreowana przez prawo. W następstwie zawarcia małżeństwa łączy jednego małżonka z krewnymi drugiego małżonka. Powinowactwo nie powstanie jednak w sytuacji, gdy zawarte małżeństwo należy traktować jako małżeństwo nieistniejące (np. jeżeli małżeństwo zostanie zawarte przy braku spełnienia koniecznych warunków do tego, aby można było uznać, że zostało ważnie zawarte). Takie małżeństwo uważane jest przez prawo jako w ogóle niezawarte.

Za powinowatych należy uważać również tych krewnych współmałżonka, których w rzeczywistości nie łączą z małżonkiem więzy krwi, a mianowicie krewnych, którzy zostali przysposobieni całkowicie lub całkowicie nieodwołalnie i tą drogą weszli do rodziny. Przykładowo: powinowatym w drugim stopniu linii bocznej będzie adoptowany brat drugiego małżonka.

Stosunek powinowactwa nie zachodzi natomiast pomiędzy:

  • małżonkiem a osobą pozostającą w związku małżeńskim z krewnym współmałżonka, np. z żoną brata współmałżonka,
  • jednym z małżonków a powinowatym drugiego małżonka, np. z matką byłej żony drugiego małżonka,
  • powinowatymi jednego z małżonków a powinowatymi drugiego z nich, np. pomiędzy matką byłej żony i matką byłego męża, jeżeli oboje małżonkowie są rozwiedzeni,
  • krewnymi małżonków, np. między ojcem męża a ojcem żony czy bratem żony a siostrą męża.

Powinowactwo a ustanie małżeństwa

Powinowactwo trwa mimo ustania małżeństwa. Ustaje ono natomiast w razie unieważnienia małżeństwa. Ustawa odróżnia bowiem ustanie i unieważnienie małżeństwa. Orzeczenie o unieważnieniu małżeństwa unicestwia związek małżeński i jego skutki z mocą wsteczną (ex tunc), z zastrzeżeniem wyraźnie przewidzianych wyjątków, w ramach których do oceny skutków unieważnienia stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie, który powoduje ustanie małżeństwa na przyszłość, ex nunc (art. 21 kro). Powinowactwo nie ustaje również wskutek śmierci jednego z małżonków, orzeczenia rozwodu czy separacji. Trwa ono nadal pomimo wystąpienia tych zdarzeń.

Przeczytaj również:
Unieważnienie małżeństwa

Linie i stopnie powinowactwa

Zgodnie z art. 61(8) § 2 kro linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa. Powinowactwo jest określone taką samą linią i takim samym stopniem jak stosunki pomiędzy drugim małżonkiem a jego krewnymi. Jak podkreślił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w uzasadnieniu wyroku z 14 marca 2019 r. (sygn. II SA/Bk 620/18) linia powinowactwa stanowi wierne odwzorowanie linii pokrewieństwa. Stopień powinowactwa, podobnie jak stopień pokrewieństwa, ustala się według liczby urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Powinowactwo stopnia pierwszego odpowiada zatem zawsze pokrewieństwu pierwszego stopnia, w związku z czym dzieci współmałżonka, niebędące wspólnymi dziećmi małżonków (tj. pasierbica i pasierb), są w stosunku do drugiego współmałżonka powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej.

W zakresie linii wyróżniamy:

  • powinowactwo w linii prostej  – dotyczy tych krewnych, którzy albo pochodzą od drugiego małżonka, albo od których ten małżonek pochodzi (zatem dotyczy to jedynie wstępnych i zstępnych drugiego małżonka, czyli jego rodziców, dziadków, dzieci niepochodzących z tego małżeństwa);
  • powinowactwo w linii bocznej – dotyczy tych krewnych, którzy mają wspólnego przodka i nie pochodzą bezpośrednio od siebie; czyli rodzeństwo (wspólny rodzic), kuzynostwo (wspólny dziadek), wujostwo (dziadek małżonka a ojciec wujka.

Natomiast stopień bliskości powinowactwa pozwala na skonkretyzowanie tej bliskości. Za pomocą tej kategorii określa się, ile urodzeń dzieli krewnych od jednego z małżonków, mając na uwadze osobę, od której pochodzą. I tak:

  • przy powinowactwie w linii prostej liczy się, ile urodzeń dzieli małżonka od krewnego, w stosunku do którego chcemy określić stopień (przykładowo, jeżeli chodzi o dziadków małżonka, będzie to powinowactwo w linii prostej stopnia drugiego);
  • przy powinowactwie w linii bocznej liczy się, ile urodzeń jest potrzebnych, aby połączyć jednego z małżonków z jego krewnym w ramach tej linii (i tak, najbliższym stopniem przy powinowactwie w linii bocznej będzie stopień drugi, który odnosi się do rodzeństwa małżonka).

Pokrewieństwo a powinowactwo

Należy odróżnić pokrewieństwo od powinowactwa. Jeżeli ustawodawca posługuje się terminem „krewni” czy też „osoby spokrewnione”, poza jego zakresem pozostają osoby spowinowacone. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2008 r. (sygn. II GSK 474/07), źródłem powinowactwa w znaczeniu prawnym jest stosunek rodzinny powstały w następstwie zawarcia małżeństwa. Chwilą zaś powstania powinowactwa jest moment zawarcia małżeństwa. Decyduje o tym art. 26 kro [obecnie art. 61(8) § 1 kro]. Oznacza to wprawdzie przynależność do rodziny poprzez współmałżonka, ale brak jest powiązań z daną osobą więzami krwi. W konsekwencji błędny jest pogląd, że pasierba można także zaliczyć do krewnych.

Skutki prawne powinowactwa

Skutki powinowactwa nie ograniczają się jedynie do prawa rodzinnego. Można je również zauważyć na gruncie prawa cywilnego, postępowania cywilnego, a także postępowania karnego i administracyjnego. W szczególności:

  • między powinowatymi w linii prostej istnieje względna przeszkoda małżeńska (art. 14 kro);
  • ograniczony obowiązek alimentacyjny może obciążać małżonka w stosunku do dziecka drugiego małżonka albo dziecko jednego małżonka względem drugiego małżonka (art. 144 kro);
  • na skutek zgodnego oświadczenia małżonków złożonego przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, małoletni pasierb może nosić nazwisko swojego ojczyma (jeżeli jednak dziecko ukończyło trzynaście lat, potrzebna jest do tego jego zgoda); nadanie nazwiska ojczyma nie jest jednak dopuszczalne, jeżeli dziecko nosi nazwisko swojego ojca albo nazwisko utworzone na podstawie zgodnych oświadczeń rodziców dziecka przez połączenie nazwiska matki z nazwiskiem ojca dziecka;
  • powinowaty pierwszego i drugiego stopnia osoby, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść, nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu;
  • powinowaci w linii prostej a w linii bocznej do drugiego stopnia mają prawo odmowy składania zeznań w postępowaniu cywilnym, w sprawie dotyczącej małżonka ich krewnego.
  • powinowatym, tak jak osobom spokrewnionym, przysługuje prawo do odmowy zeznań w charakterze świadka.

Od 2009 r. przepisy Kodeksu cywilnego umożliwiają dziedziczenie ustawowe pasierbów spadkodawcy (art. 934(1) kc).

Powinowactwo a obowiązek alimentacyjny

Co do zasady pomiędzy powinowatymi nie aktualizuje się obowiązek alimentacyjny. Wyjątek stanowi jednak obowiązek alimentacyjny pomiędzy pasierbem a macochą lub ojczymem. Nie jest to jednak obowiązek bezwzględny. Do jego zaktualizowania się muszą być bowiem spełnione jeszcze dodatkowe warunki. Co więcej, obowiązek alimentacyjny w tym kształcie ma charakter subsydiarny. Zasadniczo powinien mieć więc miejsce w ostatniej kolejności, tzn. uprawniony najpierw powinien żądać świadczeń od swych krewnych.

chevron-down
Copy link