Przedsiębiorcy nie otrzymają już odszkodowania za lockdown?

6 listopada 2020
hello world!

Premier Mateusz Morawiecki złożył do Trybunału Konstytucyjnego wniosek. Zaskarżył w nim przepis, który może uniemożliwić przedsiębiorcom pozwy o odszkodowania za lockdown i straty, jakie ponieśli w tym czasie.

Brak odszkodowania za lockdown? Uzasadnienie wniosku

We wniosku złożonym w sprawie powołano się na art. 417 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”), zgodnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej (tzw. bezprawie legislacyjne) ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

Natomiast zgodnie z treścią art. 417(1) § 1 k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie aktu normatywnego, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Przepis ten ma na celu ograniczenie zakresu stosowania ogólnej formuły odpowiedzialności z art. 417 k.c. Zdaniem premiera przepis ten jest niekonstytucyjny w zakresie, w jakim uprawnia sądy do decydowania o tym, czy rozporządzenie jest zgodne z konstytucją. Zdaniem Prezesa Rady Ministrów niekonstytucyjność aktu wykonawczego może stwierdzić wyłącznie Trybunał Konstytucyjny. To właśnie jego orzeczenie powinno poprzedzać ewentualne orzeczenia sądów odszkodowawczych.

Sprawa K 18/20

Informacja o przyjęciu sprawy do rozpoznania jest już na stronie Trybunału Konstytucyjnego (sygn. K 18/20). Trybunał będzie więc badał zgodność art. 417(1) § 1 k.c. Przepis ten wykorzystywany jest obecnie przez przedsiębiorców przy dochodzeniu odszkodowań od Skarbu Państwa za straty w okresie pandemii. Wskazują na naruszenie prawa przy wprowadzaniu ograniczeń w działalności przedsiębiorców z różnych branż z powodu pandemii koronawirusa. Na gruncie art. 22 Konstytucji RP ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Natomiast zakazy związane z lockdownem wprowadzono za pomocą rozporządzenia. 

Odszkodowania za lockdown –odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej

Obowiązująca obecnie regulacja odpowiedzialności odszkodowawczej za wykonywanie władzy publicznej jest efektem długiej ewolucji prawa. Wcześniejszy stan prawny zmienił się po wejściu w życie Konstytucji RP z 1997 r. W art. 77 ust. 1 przewiduje ona odpowiedzialność odszkodowawczą państwa za niezgodne z prawem działania organu władzy publicznej. Konstytucja przewiduje odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną komukolwiek wskutek „niezgodnego z prawem” wykonywania władzy publicznej. Mieści się w tym zarówno działanie, jak i zaniechanie. Przepis ten określa podstawowe założenia odpowiedzialności władzy publicznej, stanowiące wzorzec dla regulacji ustawowych, a jego treść wymagała nowelizacji kodeksu cywilnego.

Jak rozumiana jest niezgodność z prawem?

Niezgodność z prawem rozumiana jest na gruncie art. 417 k.c. na dwa sposoby:

  1. węższy – jako niezgodność z prawem stanowionym; w wyroku z 4.12.2001 r. (sygn. SK 18/00) Trybunał Konstytucyjny przyjął wąskie rozumienie pojęcia niezgodności z prawem, nie wykluczając jednak, aby ustawodawca zwykły ujął bezprawność szerzej, a więc także jako sprzeczność z zasadami współżycia społecznego;
  2. jednakowy – jak bezprawność w ujęciu cywilistycznym, a więc niezgodność z szeroko rozumianym porządkiem prawnym (np. art. 415 k.c.), czyli także z zasadami współżycia społecznego (wyrok Sądu Najwyższego z 21 maja 2003 r., sygn. IV CKN 178/01).

Jeśli chodzi z kolei o bezprawność zaniechania mamy z nią do czynienia, gdy obowiązek działania wynikał wprost z przepisu prawa albo ogólnego wymogu, aby postępowanie danego podmiotu lub stan posiadanej przez niego rzeczy nie stanowiły źródła niebezpieczeństwa. Wówczas trzeba ustalić, na czym to zachowanie miałoby polegać. Nie jest również wykluczone, że źródłem obowiązku działania będą ogólne kompetencje organu administracji (wynikające z norm o charakterze ustrojowym) lub nawet zasady współżycia społecznego. Wynikać z nich może choćby obowiązek nadzoru i kontroli itp. Z kolei pojęcie „działanie organów władzy publicznej” już od wejścia w życie Konstytucji było rozumiane szeroko. Chodzi nie tylko o działanie organów w ścisłym tego słowa znaczeniu (a więc działanie lub zaniechanie osób wchodzących w skład organów), ale także o czynności o charakterze konwencjonalnym, a nawet faktycznym. 

Odpowiedzialność na gruncie art. 417 k.c.

Odpowiedzialność w oparciu o art. 417 i n. k.c. powstaje tylko wówczas, gdy podmiot wykonujący władzę publiczną wyrządza szkodę w związku z np. realizacją swoich prerogatyw czy zadań. Jeśli zaś szkoda powstaje niejako „przy okazji” – surowa odpowiedzialność jest wyłączona (choć nie wyłącza to odpowiedzialności opartej na zasadach ogólnych). Przepis ten nie może być także podstawą odpowiedzialności państwa za naruszenie dóbr osobistych. 

Przepisy kodeksu cywilnego przewidują szeroki krąg podmiotów odpowiedzialnych. Dotyczą każdej osoby prawnej wykonującej władzę publiczną z mocy prawa, bez względu na jej naturę (publiczno- lub prywatnoprawną). Treść art. 417 k.c. pozwala na wyodrębnienie następujących kategorii podmiotów odpowiedzialnych:

  1. Skarb Państwa,
  2. osoby prawne wykonujące władzę publiczną z mocy prawa,
  3. jednostki samorządowe,
  4. podmioty wykonujące władzę na podstawie porozumienia (wówczas odpowiedzialność podmiotów jest solidarna).

Jak wspomniano, przepis ten nie wyklucza jednak osobistej odpowiedzialności bezpośredniego sprawcy w oparciu o zasady ogólne (art. 415 k.c.).

chevron-down
Copy link