Osoba prawna – kiedy mamy z nią do czynienia?

Według Hansa Kelsena1, teoretyka prawa i twórcy teorii Reine Rechtslehre (czystej nauki prawa), osoba prawna to korporacja, czyli wspólnota ludzi, na którą porządek prawny nakłada obowiązki oraz przyznaje prawa podmiotowe.

Wspólnota ludzi oznacza co najmniej dwie jednostki, które chcą z jakiegoś powodu realizować wspólny cel gospodarczy. Ów teoretyk prawa wskazuje również na inne cele znajdujące się w obrębie porządku prawa. Wymienia on cele polityczne, religijne czy humanitarne. Należy podkreślić, że przy identyfikacji osoby prawnej nadrzędny jest aspekt zorganizowania większej liczby jednostek. Akcent organizacji podkreślają art. 33, jak również 331 § 1 KC. Identyfikują one kolejno Skarb Państwa jako osobę prawną oraz jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają zdolność prawną.

Osoba prawna w teorii i praktyce

Osoba prawna kojarzona jest jako samodzielnie istniejący byt, niezależny i samowystarczalny. Tak w teorii, i ostatecznie również w praktyce, nie jest to jednak wystarczające odzwierciedlenie charakteru prawnego osoby prawnej. Funkcjonuje ona bowiem wyłącznie poprzez swoje organy.

Uogólniając, należy wspomnieć o spółkach osobowych, które z racji, że nie mają osobowości prawnej, nie działają poprzez swoje organy. Co prawda, wszelkie obowiązki oraz prawa podmiotowe przydzielane korporacji dotyczą właśnie wprost jej samej, a nie wszystkich osób ją współtworzących. Słusznie skłania to zatem do nadania jej cech ludzkich czyli swoistej antropomorfizacji osoby prawnej. Odnosi się to również do posiadania przez osobę prawną swojego odrębnego majątku.

Odpowiedzialność subsydiarna

W zależności od rodzaju osoby prawnej inaczej została ustanowiona odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte przez osobę prawną. Jednak patrząc po raz kolejny na art. 33 (lecz tym razem na § 2 tegoż przepisu) ustawodawca wskazuje, że jeżeli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania jednostki organizacyjnej, której przepisy szczególne przyznają zdolność prawną, odpowiedzialność subsydiarną ponoszą jej członkowie, a odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna, czyli niezdolna do spłaty wszystkich zobowiązań wymagalnych.

Subsydiarność odpowiedzialności polega na „rozłożeniu” odpowiedzialności na osobę prawną oraz osoby, które ją współtworzą. To znaczy, wpierw egzekucja dokonywana jest z majątku osoby prawnej, a jeśli mimo tego nie doszło do zaspokojenia wierzycieli, wówczas za pozostałą część długu odpowiadają wspólnicy.

Działalność osoby prawnej

Warto wrócić do działalności osoby prawnej poprzez jej organy, na co wskazuje w polskim Kodeksie cywilnym art. 38.  Stanowi on, że osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie (np. w Kodeksie spółek handlowych) i w opartym na niej statucie.

Organy osoby prawnej mogą tworzyć tylko osoby fizyczne. Zachowanie tychże organów polega na działaniu bądź zaniechaniu, które interpretowane jest następnie jako faktyczne działanie i tym samym zaniechanie samej korporacji, choć także uwzględnia się indywidualną odpowiedzialność organu korporacji za zaniechanie wykonania obowiązków przydzielonych jemu w statucie na podstawie obowiązującego prawa.

W przypadku Skarbu Państwa polski ustawodawca w sposób szczególny określił odpowiedzialność. Mianowicie, Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązanie państwowych osób prawnych. Państwowe osoby prawne nie ponoszą natomiast odpowiedzialności za Skarb Państwa.

Kiedy konieczny jest kurator?

W świetle art. 42 § 1 KC, jeżeli osoba prawna nie może być reprezentowana lub prowadzić swoich spraw, ze względu na brak organu albo brak w składzie organu uprawnionego do jej reprezentowania, sąd ustanawia dla niej kuratora. Kurator ten z kolei podlega nadzorowi sądu, który go ustanowił.

We wspomnianym przepisie prawnym z art. 38 KC (z dodatkowym uwzględnieniem art. 35 KC), mowa jest o tym, że osoba prawna działa na podstawie ustawy oraz swojego statutu. Owa osoba prawna może zostać zawiązana w dwojaki sposób. Ustawa Kodeks spółek handlowych przewiduje, że aktem założycielskim osoby prawnej może być umowa albo statut. Akty te są częściowo wewnętrznym spisem zewnętrznych i wewnętrznych zasad funkcjonowania korporacji (z „upoważnienia” państwowego porządku prawnego), które stanowią bazę jej działalności.

Oznacza to uregulowanie zachowań ludzi, które współtworzą, należą do korporacji i stanowią korporację. W teorii prawa akty te postrzega się jako częściowy porządek prawny, porównując je do państwowego porządku prawnego jako całościowego. Zewnętrzność i wewnętrzność zasad odnosi się de facto do adresatów tychże zasad. Statut (bądź umowa) reguluje bowiem w granicach porządku prawnego m.in. kwestie rozwiązywania sporów wynikłych wskutek działalności osoby prawnej. Dotyczy to również sposobu podziału zysku pomiędzy jednostkami współtworzącymi.

Jednostka organizacyjna staje się osobą prawną z chwilą wpisu do właściwego rejestru, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Zatem etap stworzenia aktu założycielskiego i podpisania go jest zawiązaniem osoby prawnej. Nie jest to swoiste utworzenie. Dopiero w momencie wpisu do rejestru można mówić o powstaniu osoby prawnej. Wówczas staje się ona podmiotem prawa. Taki wpis ma bowiem charakter konstytutywny.

Zgodnie z art. 41 KC, jeżeli ustawa (lub oparty na niej statut) nie stanowi inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający.

 

Przypisy:

  1. Kelsen, H., Czysta teoria prawa, Wolters Kluwer, Warszawa 2014.