Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania

7 października 2019
/

W rozdziale XXIV Kodeksu karnego uregulowano podstawowe czyny godzące w indywidualną i grupową wolność sumienia i wyznania. Na czym polegają te przestępstwa i jaka kara za nie grozi?

Dyskryminacja wyznaniowa

Zgodnie z art. 194 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przepis ten chroni wolność sumienia i wyznania w kontekście prawa do zachowania własnego światopoglądu religijnego, czyli wyznawanie określonej religii lub niewyznawanie żadnej. Konsekwencją jest równość wobec prawa zarówno osób wierzących (niezależnie od wyznania), jak i niewierzących, oraz zasada, że przekonania religijne nie mogą stanowić kryterium w zakresie przyznawania lub pozbawiania jakichkolwiek uprawnień.

Istota dyskryminacji wyznaniowej

Nie można uznać za przejaw dyskryminacji religijnej funkcjonowania zakorzenionych kulturowo symboli religijnych w życiu publicznym (np. poprzez ich zawieszenie w budynku władzy publicznej – wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 28 października 1998 r., sygn. I ACa 612/98). Motywacją sprawcy przestępnego zachowania jest przynależność wyznaniowa albo bezwyznaniowość określonej osoby. Przynależnością wyznaniową jest utożsamianie się z daną wspólnotą religijną, przyjmowanie jej zasad wiary, obrzędowości itp. Bezwyznaniowość oznacza z kolei brak przynależności do określonej grupy religijnej, niewyznawanie żadnej wiary, deklarowanie areligijnego światopoglądu. Wprowadzenie określonej motywacji do ustawowych znamion przestępstwa przesądza, że może ono zostać popełnione jedynie umyślnie z zamiarem bezpośrednim.

Przeczytaj również:
Czy nauka religii w szkole jest obowiązkowa?

Złośliwe przeszkadzanie w wykonywaniu aktów religijnych

Kolejnym przestępstwem przeciwko wolności sumienia i wyznania jest złośliwe przeszkadzanie w publicznym wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej. Sprawca tego czynu podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 195 § 1 kk). Artykuł 195 kk chroni wolność religijną przejawiającą się w zagwarantowanej konstytucyjnie swobodzie publicznego wykonywania kultu religijnego, uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi osobami, publicznie lub prywatnie swojego wyznania (art. 53 Konstytucji RP oraz art. 2 i 3 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania). Zgodnie z art. 195 § 2 kk, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 podlega także ten, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym. Przepis ten chroni więc porządek i spokój publiczny oraz cześć zmarłych i uczucia osób uczestniczących w uroczystościach pogrzebowych.

Co stanowi czyn zakazany z art. 195 kk?

Akt religijny stanowi wszelkiego rodzaju czynności o charakterze religijnym, których miejsce i sposób wykonywania sprecyzowane są ceremoniałem danego wyznania (np. msza, nabożeństwo, chrzest, ślub, procesja czy pielgrzymka).

Przeszkadzanie to takie zachowanie sprawcy, które (chwilowo lub przez dłuższy czas) uniemożliwia uczestnictwo w akcie religijnym. Może ono przybrać także postać zakłócania nastroju skupienia lub utrudniania (lub uniemożliwiania) wykonania aktu religijnego (np. uniemożliwienie odmówienia modlitwy czy zablokowanie drogi w czasie procesji). Co istotne jednak, przeszkadzanie to musi mieć charakter złośliwy, wyrażający się w chęci świadomego wyśmiania, obrażania, lekceważenia i poniżania osób (lub ich uczuć) wykonujących akty religijne.

Obraza uczuć religijnych

Artykuł 196 kk stanowi, że kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przedmiotem ochrony jest tu wolność przekonań (uczuć) osób w kwestii wiary. Zachowanie sprawcy jest ukierunkowane na wywołanie u pokrzywdzonego tym przestępstwem odczucia obrazy jego uczuć religijnych.

Istota obrazy uczuć religijnych zdaniem Sądu Najwyższego

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 5 marca 2015 r. (sygn. III KK 274/14), Forma artystyczna lub cel naukowy działania mającego charakter znieważający nie powodują same przez się wyłączenia odpowiedzialności karnej za obrazę uczuć religijnych bądź znieważenie publiczne przedmiotu czci religijnej. Znamiona przestępstwa określonego w art. 196 kk wypełnia jedynie takie znieważenie przedmiotu czci religijnej, które ma miejsce publicznie. Publiczny charakter przestępstwa z art. 196 kk sprowadza się do tego, że znieważenie przedmiotu czci religijnej może zostać dostrzeżone przez większą lub bliżej nieokreśloną liczbę osób. Znamię publiczności nie jest spełnione, jeśli zachowanie polegające na znieważeniu zostało zarejestrowane i przekazane następnie za pośrednictwem prasy drukowanej bądź przekazu, internetowego szerszej grupie osób. Osoba, która publikuje taki przekaz może natomiast wypełniać znamiona przestępstwa określonego w art. 196 kk. W konsekwencji nie wypełnia znamion przestępstwa określonego w art. 196 kk zachowanie adresowane do osoby lub grupy osób, które dobrowolnie wyrażają zgodę na kontakt z treściami, które mogą prowadzić do obrazy uczuć religijnych.

Obraza uczuć religijnych a dozwolona krytyka

Wykładnia ustawowych znamion czynu zabronionego w art. 196 kk może powodować trudności w rozdzieleniu zachowań obrażających uczucia religijne innych osób od przejawów korzystania z wolności słowa w zakresie dopuszczalnej krytyki. Krytyka określonego wyznania oraz poglądów głoszonych przez przedstawicieli danego wyznania nie stanowi obrazy uczuć religijnych – podobnie jak głoszenie negatywnych opinii w stosunku do podmiotu czy też przedmiotu kultu religijnego – o ile forma i treść takich zachowań nie zawiera elementów poniżających, lekceważących czy obelżywych. Z obrazą uczuć religijnych mamy do czynienia wtedy, gdy ocenę taką uzasadniają zarówno kryteria obiektywne, jak i subiektywne odczucia osób obrażonych.