Przestępstwa publicznoskargowe, wnioskowe i prywatnoskargowe

22 listopada 2018
/

Zgodnie z przepisami polskiego prawa, najważniejszym oskarżycielem w sprawach karnych jest prokuratura. Tę funkcję w niektórych przypadkach może pełnić również policja, straż graniczna czy inne podobne instytucje. Są to wyspecjalizowane organy, które zostały ustanowione właśnie w celu ścigania przestępców i stawiania ich przed obliczem wymiaru sprawiedliwości. Nie wszyscy jednak wiedzą, że w pewnych wypadkach oskarżycielem może zostać każdy. Kiedy tak się dzieje?

Aby proces karny został wszczęty, konieczna jest skarga uprawnionego oskarżyciela. Sąd sam z własnej inicjatywy nie rozpocznie postępowania z urzędu. Jeśli z kolei dopiero w jego toku okaże się, że akt oskarżenia został złożony przez podmiot niemający do tego prawa, sprawa będzie musiała zostać natychmiast umorzona. Dlatego tak ważne jest, aby ściganiem konkretnego przestępcy zajął się właściwy organ.

Podział przestępstw z uwagi na tryb ścigania

Ze względu na sposób wszczęcia postępowania, przestępstwa opisane w polskich ustawach karnych dzielą się na:

  • Publicznoskargowe
  • Wnioskowe
  • Ścigane z oskarżenia prywatnego

Czynów pierwszego rodzaju jest zdecydowanie najwięcej, a więc tryb publicznoskargowy jest trybem podstawowym. Taką zasadę przyjęto też w Kodeksie karnym. Jeśli dane przestępstwo jest ścigane na wniosek albo na podstawie prywatnego aktu oskarżenia, przepisy wskazują na to wprost. Regulacji w tym zakresie należy szukać w przepisie dotyczącym konkretnego czynu zabronionego. Najczęściej będzie to jego ostatni paragraf (patrz art. 212 czy 216 KK). Kiedy brak jest wyraźnego zastrzeżenia w tym zakresie, należy przyjąć, że oskarżycielem będzie prokuratura (ewentualnie policja czy inny organ, jeśli jest to wskazane w przepisach kompetencyjnych).

Przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego

W przypadku większości przestępstw oskarżyciele powinni więc działać z urzędu i samodzielnie wnieść sprawę do sądu. Wsparcie obywatela może tutaj polegać jedynie na złożeniu na ręce prokuratury zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. Organy ścigania w końcu muszą w jakiś sposób dowiedzieć się, że doszło do popełnienia czynu zabronionego. Co istotne, zgodnie z art. 304 §1 Kodeksu postępowania karnego, każdy człowiek ma społeczny obowiązek złożenia takiego zawiadomienia. Jest to powinność prawna, lecz nie obarczona żadną sankcją. Wyjątek dotyczy jednak przestępstw wymienionych w art. 240 Kodeksu karnego.  Jeśli ktoś dowie się o popełnieniu jednego z nich i nie zawiadomi prokuratury, może trafić do więzienia nawet na 3 lata. Chodzi tutaj o najpoważniejsze czyny zabronione, takie jak zabójstwo, zamach na życie prezydenta czy zamach stanu.

Po otrzymaniu stosownego zawiadomienia, oskarżyciel przeprowadza czynności wyjaśniające. Sprawdza, czy rzeczywiście doszło do popełnienia opisanego przestępstwa. Jeśli zgodzi się z zawiadamiającym, wszczyna postępowanie przygotowawcze i na dalszym jego etapie stawia zarzuty konkretnej osobie. Następnie zostaje zebrany pełny materiał dowodowy. Gdy podejrzenia prokuratora się potwierdzą, sporządza on akt oskarżenia.

Może jednak być tak, że oskarżyciel nie znajdzie podstaw do prowadzenia sprawy i wniesienia jej do sądu. W takiej sytuacji niezadowolony pokrzywdzony (ten, czyje dobro prawne bezpośrednio naruszono w wyniku przestępstwa) może zaskarżyć do sądu decyzję umarzającą postępowanie czy nawet odmawiającą jego wszczęcia. Na złożenie stosownego zażalenia ma on 7 dni od dnia otrzymania postanowienia. Jeśli sąd nie poprze pokrzywdzonego, sprawa zostaje ostatecznie zakończona. Uwzględnienie odwołania powoduje natomiast zwrócenie akt oskarżycielowi w celu ponownego zbadania okoliczności sprawy. Ten może albo zmienić zdanie i wnieść akt oskarżenia, albo ponownie wydać postanowienie o umorzeniu postępowania (albo o odmowie jego wszczęcia).

Jeśli prokuratura wybierze ten drugi wariant, pokrzywdzony uzyska prawo do złożenia tzw. subsydiarnego aktu oskarżenia. Jest to właśnie ten przypadek, w którym osoba prywatna przejmuję rolę ustawowo przyznaną organom ścigania. Ma miesiąc na przekazanie sprawy do sądu. Co jednak istotne, taki akt oskarżenia musi sporządzić i podpisać adwokat albo radca prawny. Dokument ten musi spełniać wymogi wskazane w art. 332 oraz 333 Kodeksu postępowania karnego.

Przestępstwa wnioskowe

Odmianą przestępstw publicznoskargowych są przestępstwa wnioskowe. W ich przypadku sprawę do sądu również wnosi prokuratura. Sporządzenie subsydiarnego aktu oskarżenia także jest możliwe po spełnieniu wyżej omówionych przesłanek. Różnica polega jedynie na tym, że organy ścigania nie mogą prowadzić sprawy bez wniosku osoby pokrzywdzonej.

Taki tryb występuje na przykład w przypadku przestępstwa nieumyślnego spowodowania średniego uszczerbku na zdrowiu u osoby najbliższej (art. 157 KK). Ustawodawca przyjął, że interes publiczny nie wymaga tutaj bezwzględnego rozliczania sprawcy. Chodzi bowiem wyłącznie o zatargi rodzinne. Drugą przyczyną wprowadzenia obowiązku uzyskania od pokrzywdzonego zgody na ściganie jest ochrona jego prywatnego interesu, w tym godności czy dobrego imienia. Jest tak – między innymi - w przypadku przestępstwa rozpowszechniania wizerunku nagiej osoby (art. 191a KK). Osoba dotknięta tym czynem zabronionym może zwyczajnie nie chcieć, aby ktokolwiek zajmował się tak wstydliwą dla niej sprawą.

Przestępstwa prywatnoskargowe

Ostatnią grupę czynów zabronionych tworzą przestępstwa prywatnoskargowe. W Kodeksie karnym nie znajdziemy ich wiele. Są to:

  • umyślne spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, jeśli leczenie trwa krócej niż 7 dni (art. 157 §4 KK),
  • zniesławienie (art. 212 KK),
  • zniewaga (art. 216 KK),
  • naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 KK).

Chodzi tutaj o przestępstwa, które co do zasady nie uderzają w interes publiczny. Są to spory wyłącznie między konkretnymi osobami. Niewiele różnią się one od cywilnych spraw o naruszenie dóbr osobistych. W typowej sytuacji angażowanie profesjonalnych organów ścigania w ich rozpatrywanie wydaje się nie być potrzebne.

Warto jednak zaznaczyć, że jeśli w konkretnym przypadku prokurator zauważy potrzebę ochrony interesu społecznego, może samodzielnie zainicjować postępowanie albo wstąpić do już wszczętego. Dochodzi wtedy do objęcia sprawy oskarżeniem publicznym (art. 60 Kodeksu postępowania karnego).

Więcej o prywatnym akcie oskarżenia można przeczytać w tym artykule.