Na czym polega roszczenie negatoryjne?

14 grudnia 2020
hello world!

Zgodnie z art. 222 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, dalej również jako „k.c.”) przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób aniżeli przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje właścicielowi roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń. Jest to tzw. roszczenie negatoryjne.

Ochrona własności

Roszczenie windykacyjne wraz z negatoryjnym stanowią trzon petytoryjnej ochrony prawa własności. Wywodzą się z samej istoty prawa własności, wyrażonej w art. 140 k.c. Zgodnie z tym artykułem w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa. W szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą. Petytoryjna ochrona własności ma charakter wzorcowy. Przepisy te znajdują bowiem odpowiednie zastosowanie do ochrony innych praw o charakterze bezwzględnym.

Należy podkreślić, że przesłanką roszczeń petytoryjnych jest samo bezprawne naruszenie prawa własności, czyli wkroczenie w sferę uprawnień właścicielskich. W przypadku roszczenia windykacyjnego (zwanego także wydobywczym, rei vindicatio) takie naruszenie polega na pozbawieniu właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą (art. 222 § 1 k.c.). Natomiast w przypadku roszczenia negatoryjnego (actio negatoria) mamy do czynienia z innymi sposobami naruszenia prawa własności przez podmiot nieuprawniony (art. 222 § 2 k.c.). Skuteczność skierowania takich roszczeń nie jest zależna od wystąpienia elementów podmiotowych – winy lub złej wiary. Nie ma także znaczenia fakt, czy właściciel kiedykolwiek był posiadaczem rzeczy, do której odnosi się roszczenie windykacyjne bądź negatoryjne.

Roszczenie negatoryjne

Według art. 222 § 2 k.c. roszczenie negatoryjne może mieć zastosowanie, gdy dochodzi do naruszeń prawa własności innych niż pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą. Mamy tu do czynienia z trwałym i bezprawnym wkroczeniem w sferę uprawnień właściciela. Przyjmuje się, że roszczenie negatoryjne chroni przed naruszeniami, które mogą się wyrazić w wytworzeniu ciągłego lub powtarzającego się i grożącego powtarzaniem pogwałcenia sfery uprawnień właściciela (teza wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 27 lutego 2013 r., sygn. V Ca 36/13). Ustawodawca nie zamieścił jednak katalogu takich naruszeń.

W praktyce zastosowanie roszczenia negatoryjnego ma przede wszystkim znaczenie w odniesieniu do ochrony własności nieruchomości. Przykładowo można więc wskazać, że do naruszeń prawa własności mogą być zaliczone: przejazd i przechodzenie przez cudzą nieruchomość, składowanie rzeczy ruchomych lub parkowanie pojazdów na cudzej nieruchomości, budowa budynków i urządzeń na cudzym gruncie, umieszczanie obiektów nad lub pod powierzchnią cudzego gruntu, korzystanie ze zbiorników wodnych i z urządzeń stanowiących części składowe cudzego gruntu (np. przepompowni, studni, zbiorników nieczystości itp.)*. 

Przeczytaj również: Roszczenie posesoryjne. Ochrona posiadania

Żądania wynikające z roszczenia negatoryjnego

Roszczenie negatoryjne zostało określone przez ustawodawcę w art. 222 § 2 k.c. dwuwariantowo, gdy chodzi o treść żądania. Można bowiem żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń. W procesie negatoryjnym nie wystarczy określenie treści żądania zgodnie z art. 222 § 2 k.c., konieczne jest jeszcze doprecyzowanie sposobu wykonania roszczenia. 

Co do zasady przywrócenie stanu poprzedniego nie jest celem roszczenia negatoryjnego. Natomiast restytucja naturalna może być w pewnych wypadkach środkiem do realizacji roszczenia o przywrócenie stanu zgodnego z prawem.

W orzecznictwie wskazano, że: Stan, którego przywrócenia żąda właściciel na podstawie art. 222 § 2 k.c., nie musi być stanem poprzednim, istniejącym przed dokonaniem naruszenia. Może to być stan inny, byleby był zgodny z prawem, a więc nie naruszał bezwzględnie obowiązujących przepisów regulujących sposób korzystania z nieruchomości. (...)

Z tych względów trzeba uznać, że w ramach przewidzianego w tym przepisie roszczenia przywrócenia stanu zgodnego z prawem właściciel, co do zasady, jest uprawniony do żądania nakazania osobie trzeciej, naruszającej jego własność, podjęcia działań prowadzących do zmiany sposobu korzystania z nieruchomości niezgodnego z jego wolą, na inny określony sposób, zgodny z wolą właściciela i zgodny z prawem.

Takie rozumienie przepisu, odpowiadające jego treści i celowi, uwzględnia także podstawową zasadę wykładni logicznej opartej na wnioskowaniu argumentum a maiori ad minus. Skoro właściciel, zgodnie z art. 222 § 2 k.c., ma prawo żądania zaniechania przez osobę trzecią korzystania z jego nieruchomości w jakikolwiek sposób, to ma tym bardziej prawo do żądania zmiany sposobu korzystania z nieruchomości (wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2009 r., sygn. II CSK 461/08). 

Roszczenie negatoryjne a żądanie naprawienia szkody

Co istotne, do treści roszczenia negatoryjnego nie należy ani żądanie naprawienia szkody, ani żądanie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia. Natomiast takie roszczenia mogą powstać obok roszczenia negatoryjnego, jeżeli spełnione są przesłanki wskazane w przepisach o odpowiedzialności deliktowej (art. 415 i n. k.c.) albo w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i n. k.c.). Wskazuje się, że roszczenie o naprawienie szkody w postaci przywrócenia stanu poprzedniego z reguły prowadzi do pochłonięcia roszczenia negatoryjnego. Właściciel może jednak dochodzić łącznie z roszczeniem negatoryjnym naprawienia szkody wyrządzonej mu naruszeniem własności, kierując roszczenie odszkodowawcze. Jeżeli dochodzi do zbiegu roszczenia o zapłatę odszkodowania z roszczeniem negatoryjnym, nie ma przeszkód, aby właściciel wybrał wyłącznie roszczenie odszkodowawcze, gdy godzi się na istnienie naruszenia jego własności, lecz żąda naprawienia wyrządzonej mu tym szkody. Przyjąć tu należy jednak pewne ograniczenie.

Sąd Najwyższy słusznie uznał, że nie można mówić o szkodzie w postaci zmniejszenia wartości nieruchomości wówczas, gdy właścicielowi nieruchomości przysługuje roszczenie negatoryjne, umożliwiające przywrócenie stanu zgodnego z prawem. Dopóki zatem przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać naprawienia szkody – w postaci obniżenia wartości nieruchomości – przez zapłatę odszkodowania, np. w sytuacji posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń przesyłowych (wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 2011 r., sygn. II CSK 681/10).

Roszczenie windykacyjne czy negatoryjne?

W orzecznictwie dostrzeżono, że trzeba odróżnić pozbawienie faktycznego władztwa nad rzeczą (przesłankę roszczenia windykacyjnego) od innych rodzajów naruszeń, które mogą stanowić przesłankę roszczenia negatoryjnego. Dlatego też powód, który błędnie określi podstawę swego żądania (np. art. 222 § 1 k.c. zamiast art. 222 § 2 k.c.), musi liczyć się z oddaleniem powództwa. Czasem ocena, które roszczenie powinno być zastosowane w konkretnej sytuacji, może być trudna. 

* w tym miejscu trzeba zauważyć, że wiele naruszeń ma jeszcze swoją odrębną regulację prawną i roszczenie negatoryjne jest oparte wówczas nie tylko na art. 222 § 2 k.c., ale również na przepisach z nim związanych np. art. 144 k.c. (który odnosi się do ograniczenia dopuszczalności immisji pośrednich; immisje bezpośrednie jako niedozwolone ingerencje skierowane na cudzą nieruchomość nie mają odrębnej regulacji) lub art. 147 k.c. (dotyczy niedopuszczalnych robót ziemnych, które groziłyby nieruchomościom sąsiednim utratą oparcia)

chevron-down
Copy link