Siła wyższa – cechy, pojęcie i funkcja. Encyklopedia Prawa

ENCYKLOPEDIA PRAWA

SIŁA WYŻSZA

Siła wyższa, a dokładniej klauzula umowna o niej traktująca,. opisuje reguły zwalniające strony zobowiązania z odpowiedzialności za niewykonane lub nienależycie wykonane obowiązki. Nie chodzi jednak o usprawiedliwienie każdego zaniedbania. Musi być to zaniedbanie będące wynikiem czynników, na które żaden z zainteresowanych podmiotów nie miał wpływu.

Siła wyższa (vis maior) – pojęcie

Siła wyższa jako pojęcie nie występuje w kodeksie cywilnym. Ustawodawca nigdy nie zdefiniował jego oficjalnego brzmienia. W doktrynie wypracowano jednak najlepiej odpowiadające mu znaczenie.

Siła wyższa – przemożne i jednocześnie nadzwyczajne zdarzenie zewnętrzne, którego skutków nie można powstrzymać. Innymi słowy, nawet przy zachowaniu należytej staranności nie można zapobiec temu, co za sobą niesie. Prowadzi to do wyłączenia odpowiedzialności strony umowy, która w innym przypadku wystąpienia pewnego rodzaju straty byłaby odpowiedzialna przed drugim podmiotem zobowiązania.

Siła wyższa (vis maior) a prowadzenie przedsiębiorstwa


Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

art. 435 § 1 – ustawa Kodeks cywilny


Zgodnie z powyższym można opisać działanie siły wyższej w praktyce za pomocą prostego przykładu.

Jan Nowak, przedsiębiorca zajmujący się handlem paliwami, postanowił kupić zapas ropy, którą następnie chciałby rozprowadzić po stacjach benzynowych swoich klientów. Podpisując umowę sprzedaży towaru, strony zastrzegły w umowie postanowienia wyłączające odpowiedzialność za działanie siły wyższej przy realizacji zobowiązania. Następnego dnia sprzedawca napełnił zbiornik przedsiębiorcy, wystawiając fakturę za usługę z terminem płatności wynoszącym 14 dni.

W nocy, dzień po podpisaniu umowy, we wspomniany zbiornik uderzył piorun, jednocześnie niszcząc go i jego zawartość. Szczęśliwie miejsce wypadku znajdowało się w odosobnionym miejscu i Jan Nowak nie poniósł żadnych dodatkowych strat. Przedmiot umowy sprzedaży uległ jednak zniszczeniu. Sprzedawca mimo wszystko domagał się zapłaty ceny, zaś przedsiębiorca podkreślał, że to nie on ponosi odpowiedzialność za działanie sił przyrody i jego zdaniem umowa uległa rozwiązaniu.

Ważne! O ile uderzenie pioruna w stały zbiornik paliwa należy z całą pewnością uznać za okoliczność, nad która nie można zapanować, to o tyle niedopełnienie obowiązku stosownego zabezpieczenia może skutecznie wykluczyć uniknięcie odpowiedzialności na podstawie klauzuli siły wyższej.

Siła wyższa (vis maior) a prowadzenie pojazdu mechanicznego


Odpowiedzialność przewidzianą w artykule poprzedzającym ponosi również samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Jednakże gdy posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny.

art. 436 § 1 – ustawa Kodeks cywilny


Najbardziej powszechnymi przykładami siły wyższej są przede wszystkim działania przyrodnicze, takie jak:

  • gwałtowny huragan;
  • silne opady atmosferyczne;
  • wstrząs tektoniczne;
  • osunięcie zbocza;
  • powódź;
  • trąba powietrzna;
  • itp.

lub też inne czynniki, nad którymi nie można zapanować, np.:

  • zamieszki;
  • stan wojenny;
  • itp.

Posiadacz mechanicznego środka komunikacji nie zawsze może powołać się na powyższe czynniki. W momencie, gdy wiedział o zbliżającym się kataklizmie, a mimo to wyruszył w podróż – ponosi odpowiedzialność bez możliwości uwzględnienia klauzuli siły wyższej. Nie ma znaczenia, czy dokonał on właściwej oceny potencjalnego zagrożenia, czy też działał ze świadomością, że uniknie konsekwencji. Tak samo będzie w przypadku, gdy potencjalny kierowca mógł uniknąć skutków oddziaływania sił przyrody, np. poprzez przerwanie podróży do chwili ustania niebezpieczeństwa.

Ważne! Posiadacz mechanicznego środka komunikacji może powołać się na siłę wyższą, w przypadku gdy wyruszył w podróż, zmuszony przez nagłe, szczególne i nadzwyczajne okoliczności. Do takich należy chociażby przewóz rannej osoby do szpitala.

Siła wyższa (vis maior) jedynie jako przyczyna zewnętrzna

Siła wyższa charakteryzuje się swoim zewnętrznym działaniem. Z tego względu nie ma możliwości, żeby posiadacz przedsiębiorstwa lub pojazdu mechanicznego powołał się na innego rodzaju przyczyny. Mowa m.in. o awariach podzespołów w należycie utrzymywanym i konserwowanym przedmiocie, budowli lub pojeździe. Siłą wyższą nie będzie również niemożliwa do wykrycia wada urządzenia lub też błąd czynnika ludzkiego, takiego jak np. zasłabnięcie kierowcy pojazdu.

Biorąc jednak pod uwagę czynniki zewnętrzne, również można znaleźć takie, które wykluczają uniknięcie odpowiedzialności na podstawie klauzuli siły wyższej. Mowa m.in. o sytuacjach nieposiadających nadzwyczajnego i przemożnego charakteru. Przykładem mogą być:

  • śliska nawierzchnia (gołoledź);
  • fatalny stan dróg (ubytki w asfalcie);
  • ograniczone warunki widoczności (mgła).

Siła wyższa (vis maior) a akt władczy organów państwowych?

W doktrynie pojawia się spór odnośnie tego, czy za siłę wyższą można uznać władczy akt uprawnionych organów państwowych. Dzieje się tak, ponieważ w naturalnych warunkach jednostka nie ma możliwości przeciwstawienia się takiemu, z góry narzuconemu, poleceniu. Taki akt spotykany jest pod łacińską nazwą –  vis imperi. Funkcjonariusz policji zastępujący sygnalizację świetlną przekazuje błędne polecenie kierowcy, co w rezultacie prowadzi do wypadku komunikacyjnego.

Większość prawników opowiada się za uwzględnieniem vis imperi jako rodzaju siły wyższej, która wyklucza poniesienie odpowiedzialności za podjęte działanie.