Czy osoby niepełnoletnie mogą protestować

22 kwietnia 2021
hello world!

Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że z niepokojem obserwuje coraz częstsze ingerencje policjantów w wolność zgromadzeń młodych ludzi. Dodał też, że tylko w tym roku interweniował w kilku tego rodzaju sprawach. Tymczasem osoby niepełnoletnie mają prawo do demonstrowania swoich poglądów, korzystając z gwarantowanej konstytucyjnie wolności słowa, a także udziału w pokojowych zgromadzeniach publicznych. Udział osób nieletnich w demonstracji nie może być zatem uznany za przejaw demoralizacji.

Konstytucyjna wolność zgromadzeń

Zgodnie z art. 57 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Ograniczenie tej wolności może określać ustawa*.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z 28 czerwca 2000 r., sygn. K 34/99) zgromadzenie jest niezwykle ważnym środkiem komunikacji międzyludzkiej, zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej, oraz formą uczestnictwa w debacie publicznej, a w konsekwencji – również w sprawowaniu władzy w demokratycznym społeczeństwie. Celem wolności zgromadzeń jest nie tylko zapewnienie autonomii i samorealizacji jednostki, ale również ochrona procesów komunikacji społecznej niezbędnych dla funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa. U jej podstaw znajduje się zatem nie tylko interes poszczególnych jednostek, ale również interes ogólnospołeczny. Wolność zgromadzeń stanowi konieczny element demokracji i warunkuje korzystanie z innych wolności i praw człowieka związanych ze sferą życia publicznego.

Wolność zgromadzeń spełnia również funkcję partycypacyjną. Wiąże się ona z możliwością wpływania jednostek na proces decyzyjny oraz kształtowanie woli politycznej niezależnie od istniejącego mechanizmu przedstawicielskiego, a więc w okresach między poszczególnymi aktami wyborczymi (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 września 2014 r., sygn. K 44/12).

Pojęcie zgromadzenia

Konstytucyjna zasada wolności zgromadzeń znalazła uzupełnienie w przepisach ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. Prawo o zgromadzeniach (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 631, dalej również jako „ustawa”). Zgodnie z art. 3 ust.1 ustawy zgromadzeniem jest zgrupowanie osób na otwartej przestrzeni dostępnej dla nieokreślonych imiennie osób w określonym miejscu w celu odbycia wspólnych obrad lub w celu wspólnego wyrażenia stanowiska w sprawach publicznych. Z kolei zgromadzeniem spontanicznym jest zgromadzenie, które odbywa się w związku z zaistniałym nagłym i niemożliwym do wcześniejszego przewidzenia wydarzeniem związanym ze sferą publiczną, którego odbycie w innym terminie byłoby niecelowe lub mało istotne z punktu widzenia debaty publicznej (art. 3 ust. 1 ustawy).

Kto może uczestniczyć w zgromadzeniu?

Z wolności zgromadzeń może korzystać każdy. Zatem zarówno osoby fizyczne (obywatele polscy, cudzoziemcy, bezpaństwowcy), jak i osoby prawne (np. stowarzyszenia, partie polityczne). Beneficjentem tej wolności nie są jednak organy państwa oraz samorządu terytorialnego, jak również osoby prawne państwowe lub komunalne**. Artykuł 57 Konstytucji wymienia dwa uprawnienia składające się na wolność zgromadzeń, a mianowicie wolność ich organizowania oraz wolność uczestniczenia w nich. Obie te wolności nie mają jednak charakteru absolutnego i mogą być zatem ograniczane na warunkach wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji***. Z możliwości tych ustawodawca skorzystał, zakazując organizacji zgromadzeń osobom nieposiadającym pełnej zdolności do czynności prawnych oraz zakazując uczestniczenia w zgromadzeniach osobom posiadającym przy sobie broń, materiały wybuchowe, wyroby pirotechniczne lub inne niebezpieczne materiały lub narzędzia.

Przeczytaj również: Zdolność prawna a zdolność do czynności prawnych

Udział nieletnich w demonstracji stanowisko RPO

Rzecznik zwrócił uwagę, że osoby niepełnoletnie mają prawo do demonstrowania swoich poglądów, szczególnie w sprawach o doniosłym znaczeniu społecznym i w tym zakresie korzystają z gwarantowanej konstytucyjnie wolności słowa (art. 54 ust. 1 Konstytucji RP), a także udziału w pokojowych zgromadzeniach publicznych (art. 57 Konstytucji RP). Podobne gwarancje zawiera Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r.  Art. 13 ust. 1 tej Konwencji gwarantuje bowiem dziecku prawo do swobodnej wypowiedzi, a art. 15 ust. 1 wolność pokojowych zgromadzeń dzieci. Tymczasem zgromadzenia publiczne odbywające się obecnie w czasie stanu epidemii uznawane są przez policję za nielegalne. Z tego też powodu w odniesieniu do demonstrantów podejmowane są działania sankcyjne. Tymczasem Rzecznik od wielu miesięcy stoi na stanowisku, że wprowadzone przepisami rządowych rozporządzeń wykonawczych zakazy i ograniczenia wolności pokojowych zgromadzeń publicznych są niekonstytucyjne.

Demonstracje w czasach pandemii udział nieletnich

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich podejście do zgromadzeń publicznych w pandemii jest szczególnie ważne z perspektywy udziału w nich osób nieletnich. Policja bowiem ocenia to wówczas jako przejaw demoralizacji osoby niepełnoletniej. Kieruje sprawy do sądów rodzinnych, zarzucając młodzieży naruszanie ładu i porządku publicznego, tj. o czyn z art. 51 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 281), zgodnie z którym kto krzykiem, hałasem, alarmem lub innym wybrykiem zakłóca spokój, porządek publiczny, spoczynek nocny albo wywołuje zgorszenie w miejscu publicznym, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.

Tymczasem Sąd Najwyższy w wyroku z 22 maja 2019 r. (sygn. IV KK 219/18) dotyczącym pojęcia „zakłócania” spokoju lub porządku publicznego wskazał, że przedmiotem ochrony, określonym w art. 51 k.w., jest prawo obywateli do niezakłóconego spokoju i porządku publicznego oraz niezakłócony spoczynek nocny, które to nie powinny być zakłócone jakimikolwiek zachowaniami wykraczającymi poza ogólnie, czy też zwyczajowo przyjęte normy społecznego zachowania się. Użycie przez ustawodawcę określenia „zakłócenie" wskazuje, że chodzi o wywołanie gdzieś niepokoju, zamieszania naruszającego ustalony porządek, normy współżycia społecznego czy też naturalny bieg spraw, co w efekcie powoduje oburzenie, podenerwowanie lub zgorszenie.

* mowa tu o ustawie z dnia 24 lipca 2015 r. Prawo o zgromadzeniach (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 631)

** B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, nt 4 do art. 57

*** zgodnie z tym przepisem ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

chevron-down
Copy link