Kiedy następuje zawieszenie postępowania karnego?

11 lutego 2020
hello world!

Od możliwości definitywnego zakończenia postępowania należy odróżnić sytuacje czasowej przerwy biegu postępowania. Instytucją związaną z tą drugą sytuacją jest zawieszenie procesu. Różnicą o charakterze podstawowym między zawieszeniem a umorzeniem postępowania są konsekwencje każdej z podjętych decyzji. Upraszczając, umorzenie postępowania zmierza do definitywnego zakończenia postępowania, podczas gdy jego zawieszenie zawiera element zamiaru jego kontynuacji. Kiedy więc dopuszczalne jest zawieszenie postępowania karnego?

Przesłanki zawieszenia postępowania karnego

Zgodnie z art. 22 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”), jeżeli zachodzi długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca prowadzenie postępowania, a w szczególności jeżeli nie można ująć oskarżonego albo nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, postępowanie zawiesza się na czas trwania przeszkody. Przepis ten z jednej strony stanowi o istocie instytucji zawieszenia, z drugiej zawiera katalog otwartych przyczyn warunkujących możliwość skorzystania z tej konstrukcji. Wykładnia literalna przepisu wskazuje, że kodeksowy katalog przyczyn ma charakter otwarty.

Należy jednak pamiętać, że konstrukcja zawieszenia postępowania karnego przybiera inny kształt w toku postępowania wykonawczego (zob. art. 15 Kodeksu karnego wykonawczego).

Długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca kontynuowanie postępowania

Podstawową przesłanką zawieszenia postępowania karnego jest długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca kontynuowanie postępowania. Jest ona zrealizowana w szczególności wtedy, gdy nie można ująć oskarżonego albo nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby. Takie ujęcie przyczyn wskazanych w art. 22 § 1 kpk  powoduje, że niekiedy przyjmuje się, iż jedynie przeszkody natury faktycznej mogą stanowić o zawieszeniu postępowania na gruncie instytucji opisanej w tym przepisie (por. K. Marszał, Przebieg..., s. 326).

Jednak wydaje się, że brak jest podstaw takiego ograniczenia. Okoliczności zarówno natury faktycznej, jak i prawnej mogą stanowić podstawę zawieszenia postępowania karnego (Z. Gostyński, Zawieszenie postępowania w nowym..., s. 114), z tym że skutek zawieszenia postępowania w zakresie biegu terminu przedawnienia będzie różny w zależności od rodzaju przeszkody. W sytuacji gdy przeszkoda ma charakter natury prawnej, termin przedawnienia nie biegnie (art. 104 ustawy Kodeks karny, dalej jako „kk”), w innych przypadkach (przeszkoda natury faktycznej) pomimo zawieszenia postępowania biegnie on nadal (por. A. Zoll [w:] Kodeks karny..., t. 1, red. A. Zoll, 2012, komentarz do art. 104).

Zawieszenie postępowania karnego - długotrwały charakter przeszkody

Natomiast jeśli chodzi o długotrwały charakter przeszkody, to brak jest jednoznacznego określenia terminu, który można byłoby uznać za spełniający tę okoliczność. W orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie postępowania sądowego przyjęto, że chodzi o termin, którego nie można ustalić, bądź który jest tak odległy, że przekracza terminy przerwy czy racjonalne terminy odroczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 1980 r., sygn. II KR 54/80). Ze względu na fakt, że w sytuacji zawieszenia postępowania sprawę powinno się prowadzić od początku, a wyjątkowo w dalszym ciągu (art. 404 § 3 kpk), odroczenie postępowania na okres, który powoduje wątpliwości, czy nie dochodzi do naruszenia zasady bezpośredniości, powinno skutkować prowadzeniem postępowania dowodowego od początku. Przyjęcie takiej koncepcji pozwala na wyprowadzenie tezy, że przesłanka długotrwałości będzie spełniona w postępowaniu sądowym wówczas, gdy nie można będzie określić terminu kolejnej rozprawy lub będzie to termin na tyle odległy, że będzie powodować konieczność prowadzenia postępowania od początku.

Niemożność ujęcia oskarżonego

Pierwszą z sytuacji, które uzasadniają przyjęcie, że istnieje długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca kontynuowanie postępowania, jest niemożność ujęcia oskarżonego. Okoliczność ta niewątpliwie ma charakter faktyczny. Możliwe jest jej ustalenie jedynie wówczas, gdy postępowanie toczy się przeciwko imiennie oznaczonemu podmiotowi. Oznacza ona brak wiedzy co do miejsca faktycznego pobytu oskarżonego, wynikający z wyczerpania dostępnych możliwości dowodowych w tym kierunku.

W sytuacji zawieszenia postępowania (zgodnie z § 213 regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury) prokurator powinien podjąć działania zmierzające do ujęcia podejrzanego, w szczególności zarządzić poszukiwania lokalne za pośrednictwem Policji albo innego uprawnionego organu. Tym samym przed zawieszeniem postępowania z powodu niemożności ujęcia oskarżonego lub przed wydaniem postanowienia o poszukiwaniu oskarżonego listem gończym należy wyczerpać możliwości ustalenia jego adresu za pośrednictwem właściwego terenowo organu do spraw ewidencji ludności, Centrum Personalizacji Dokumentów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz Centralnego Zarządu Służby Więziennej lub sprawdzić w Krajowym Rejestrze Karnym, czy oskarżony nie przebywa w areszcie śledczym lub zakładzie karnym, a w razie bezskuteczności tej drogi – zwrócić się do jednostki Policji właściwej według ostatniego miejsca zamieszkania lub pobytu oskarżonego z poleceniem wszczęcia poszukiwań. 

Przeczytaj również:
List gończy i list żelazny – kiedy są wydawane?

Choroba psychiczna oskarżonego

Kolejną z przesłanek w szczególności uzasadniających istnienie przeszkody w rozpoznaniu sprawy jest kumulatywne stwierdzenie, że oskarżony jest dotknięty chorobą psychiczną i powoduje ona niemożność uczestniczenia w sprawie (wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 1979 r., sygn. IV KR 92/79). Kryterium to dotyczy specjalistycznej wiedzy medyczno-sądowej. Z tego też powodu wymaga wydania opinii lekarza specjalisty w tym zakresie. Niezbędne jest tu zasięgnięcie opinii biegłego z dziedziny nie tylko psychiatrii, lecz także medycyny sądowej. Pierwszy ze wskazanych podmiotów może określić istnienie choroby psychicznej i zakres jej oddziaływania na możliwości działania podejmowane przez oskarżonego. Biegły z dziedziny medycyny sądowej władny jest jednak do określenia, czy nasilenie objawów opisane przez biegłego psychiatrę powoduje niemożność wzięcia przez oskarżonego udziału w czynnościach.

Również kolejna z okoliczności wymienionych w art. 22 kpk, którą jest ciężka choroba oskarżonego, jest wprost związana z tą stroną postępowania karnego. Pojęcie ciężkiej choroby należy rozumieć podobnie jak na gruncie art. 156 kk. Jest nią takie zakłócenie funkcjonowania organizmu, które w sposób istotny uniemożliwia lub znacznie ogranicza wykonywanie zwykłych czynności życiowych chorego (A. Zoll [w:] Kodeks karny..., t. 1, red. A. Zoll, 2006, komentarz doart. 156), z tym że należy odnieść tę chorobę do możliwości skutecznego realizowania prawa do obrony. Podobnie i w tym przypadku powinien wypowiedzieć się biegły.

Zabezpieczenie dowodów przed ich utratą lub zniekształceniem

Przepis art. 22 § 3 kpk nakłada na organy procesowe konieczność podejmowania czynności zmierzających do zabezpieczenia dowodów przed ich utratą bądź zniekształceniem. Oznacza to, że jeżeli w czasie trwania postępowania organ procesowy ujawni konieczność dokonania czynności zmierzającej do zabezpieczenia dowodu i brak jest podstaw do podjęcia postępowania, nie może on podjąć postępowania i wykonać czynności, a następnie zawiesić postępowania. Ma jednak obowiązek dokonania czynności dowodowej w trakcie, gdy trwa zawieszenie postępowania karnego. Obecnie właściwie każdy z przewidzianych dowodów jest możliwy do przeprowadzenia w czasie trwania zawieszenia, również gdy do zawieszenia postępowania karnego dojdzie przed wykonaniem wszystkich czynności. Tym samym przykładowo organ procesowy powinien przesłuchać świadka zdarzenia w sytuacji jego ujawnienia. Nie jest wykluczone przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. 

chevron-down
Copy link