Czym jest zwolnienie z długu?

27 sierpnia 2020
hello world!

Zwolnienie z długu to wygaśnięcie zobowiązań na mocy umowy wierzyciel – dłużnik. Według art. 508 Kodeksu cywilnego: “Zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje”. Zwolnienie z długu następuje na mocy umowy pisemnej stron. Do zwolnienia z długu konieczna jest umowa między dłużnikiem a wierzycielem.

Nie wystarczy jednostronne oświadczenie wierzyciela. Wierzyciel w pisemnym oświadczeniu zrzeka się przysługującej mu należności oraz wyraża akceptację przyjęcia tego zwolnienia. Zanim dłużnik przyjmie oświadczenie wierzyciela, w rozumieniu art. 66 Kodeksu cywilnego jest to jedynie oferta (Oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy stanowi ofertę, jeżeli określa istotne postanowienia tej umowy).

W sytuacji, kiedy to dłużnik występuje do wierzyciela z prośbą o zwolnienie z długu, składa ofertę, w której zawarta jest klauzula o przyjęciu zwolnienia z długu, o ile wierzyciel się na to zgodzi. Mimo że zwolnienie z długu leży w interesie dłużnika, bez złożenia przez niego oświadczenia o przyjęciu zwolnienia wygaśnięcie zobowiązania nie nastąpi. 

Zwolnienie z długu może dotyczyć tylko i wyłącznie długów istniejących. Zwolnienie może dotyczyć całego długu, jedynie jakiejś jego części, lub na przykład świadczeń ubocznych. W umowie o zwolnienie z długu strony określają termin, w którym dojdzie do wygaśnięcia zobowiązania. Jeśli nie zostanie to ustalone, zobowiązanie wygasa w momencie zawarcia umowy. Istotne jest, że zgodnie z art. 373 Kodeksu cywilnego: Zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem współdłużników. Oznacza to, że zwolnienie z długu jednego z dłużników nie zmienia sytuacji reszty z nich. 

Zwolnienie z długu a podatek

Dłużnik jest zobowiązany do wykazania przychodu z tytułu umorzenia długu. Zarówno jeśli był on zobowiązany do świadczenia w naturze, jak i do umorzenia zapłaty w określone świadczenie. Umorzenie długu wywołuje obowiązek ustalenia przychodu na dzień umorzenia (wcześniej dług nie stanowił przychodu). Oświadczenie wierzyciela o umorzeniu długu stanowi podstawę ustalenia momentu powstania przychodu podatkowego. W przypadku kompensaty długu (forma wzajemnego zaspokojenia wierzytelności dłużników) nie trzeba wykazywać przychodu.

Przeczytaj również:
Co to jest podatek?

Zwolnienie z długu a CIT

W kryzysowych sytuacjach biznesowych jednym ze sposobów porozumienia się z kontrahentami jest umorzenie zobowiązań. Łączy się to z przychodem po stronie dłużnika. W myśl przepisu z ustawy o CIT, art 12 do przychodów nie zalicza się kwot stanowiących równowartość umorzonych zobowiązań. W tym również pożyczek, jeżeli umorzenie zobowiązań występuje z bankowym postępowaniem ugodowym. Jeżeli ugoda przewiduje wszelkie modyfikacje zobowiązań, dłużnik nie zmieni ryzyka cywilnego na ryzyko podatkowe. Jest to na korzyść przedsiębiorców w trudnej sytuacji. We wniosku nie trzeba wskazywać wszystkich wierzycieli.

Dłużnik może zawrzeć układ częściowy, czyli dotyczący najmniej dwóch wierzycieli. We wniosku wskazuje się wprost, dlaczego dłużnik chce objąć układem tylko część wierzytelności, a pozostałe zostawić jako nieugodzone. Jest to więc rozwiązanie dla przedsiębiorców, którzy mają tylko kilka trudnych zobowiązań, a resztę bez większych problemów obsługują.  

Istotą sprawy jest bowiem wykazanie, że poprzez ugodę nie dojdzie do pokrzywdzenia wierzycieli. Należy też wskazać, że w postępowaniu opinię na temat kondycji wierzyciela składa osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego. Jej opinia jest ważna, gdyż pozwala pozostałym wierzycielom ocenić, czy nie dochodzi do pokrzywdzenia ich interesu.  

Aby skorzystać z opisywanego zwolnienia, przedsiębiorca powinien zasięgnąć porady fachowca – ze względu na złożoność polskiego prawa podatkowego sam może nie znaleźć odpowiedniego rozwiązania. Co więcej, przeprowadzenie dobrze całej procedury wymaga wiedzy z zakresu nie tylko prawa podatkowego, lecz także restrukturyzacji i upadłości. Dodatkowo sam układ wymaga wyważenia interesów wszystkich stron. Istotą sprawy jest bowiem wykazanie, że poprzez ugodę nie dojdzie do pokrzywdzenia wierzycieli. 

Zwolnienie z długu a PIT

Umorzenie wierzytelności wywołuje skutki prawne zarówno dla wierzyciela, jak i dłużnika na mocy ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Po przeprowadzeniu analizy sytuacji podatkowej wierzyciela wykazać należy, że po uzyskaniu zgody dłużnika na umorzenie zobowiązania konieczne jest zachowanie zobowiązania jako przychodu należytego. Art. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych bardzo dokładnie podaje źródła dochodów, które należy uwzględnić. Art. 14 tej samej ustawy podaje, że do przychodu z działalności zalicza się również kwoty należne, choćby faktycznie ich nie otrzymano. 

Do kosztów uzyskanych przychodów można zaliczyć wyłącznie kwotę podstawową (bez doliczonych odsetek). Według polskiego modelu ustawodawczego dla celów podatkowych inaczej traktowana jest kwota główna, a inaczej traktuje się odsetki. Aby odsetki mogły stanowić przychód, powinny być faktycznie uiszczone.  Zastosowanie w stosunku do nich ma tzw. metoda kasowa. Określa się ją także mianem metody uproszczonej. Zgodnie z nią warunkiem rozpoznania przychodu w postaci odsetek jest ich faktyczne otrzymanie przez wierzyciela.

Z perspektywy dłużnika zaliczanie odsetek do kosztów jest uzależnione od ich faktycznej zapłaty. Jeżeli dług umorzono wraz z odsetkami, to nie można wliczyć odsetek odpowiednio do przychodu lub kosztów uzyskania przychodu. Norma zawarta w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych pozwala na zakwalifikowanie wierzytelności do przychodów dłużnika. Należność ta powinna być wykazana bez naliczonego podatku od towarów i usług, a także w wymiarze podstawowym, co oznacza kwoty bez naliczonych odsetek. Ukazuje się ona w przychodach dłużnika w dniu zawarcia umowy z wierzycielem o umorzenie długu, tym samym wierzyciel w tym dniu może kwotę tę wykazać jako koszt podatkowy.

Zwolnienie z długu a VAT

Umorzenie wierzytelności nie zostało wymienione w katalogu czynności podlegających opodatkowaniu, zawartym w art. 5 ust. 1 ustawy o VAT. Jest to więc pod tym względem czynność neutralna dla VAT.

Podatek od towarów i usług, nazywany po prostu podatkiem VAT, jest to wartość doliczana do wartości netto transakcji kupna-sprzedaży. Podatek VAT zalicza się do podatków pośrednich. To oznacza, że nie jest płacony bezpośrednio w urzędzie skarbowym, ale podczas nabywania towarów lub usług. Kluczowymi pojęciami bezpośrednio związanymi z podatkiem VAT są: podatek należny i naliczony. Pierwszy z nich jest kwotą, jaką podatnik zobowiązany jest ponieść na podstawie generowanych przychodów na rzecz Skarbu Państwa. Kwota ta wyrażana jest za pomocą różnicy wartości netto i brutto. Podatek naliczony to wysokość daniny, którą dany przedsiębiorca może odliczyć od podatku należytego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

Korekta podstawy opodatkowania

Podatnik może skorygować podstawę opodatkowania oraz podatek VAT, jeżeli wierzytelność jest nieściągalna oraz gdy nieściągalność ta została uprawdopodobniona. W myśl wskazanego artykułu uprawdopodobnienie nieściągalności wierzytelności oznacza brak uregulowania lub zbycia tej wierzytelności w jakiejkolwiek formie w ciągu 150 dni od dnia upływu terminu płatności określonego w umowie lub na fakturze. 

Jeśli zaś chodzi o dłużnika, który uzyskuje zwolnienie z długu i nie ponosi ciężaru ekonomicznego podatku zawartego w nieuregulowanej fakturze, nie jest on uprawniony do odliczenia VAT z tej faktury. A zatem w przypadku gdy zwolnienie z długu nastąpi:

  • przed upływem 150 dni od dnia upływu terminu płatności wierzytelności określonego w umowie lub na fakturze, to w deklaracji podatkowej za okres, w którym doszło do zwolnienia z długu (a nie dopiero z upływem 150 dni od terminu płatności), jest on zobligowany do korekty VAT naliczonego z tytułu umorzonej należności (wskazanej w umowie lub na fakturze),
  • po 150 dniach od dnia upływu terminu płatności wierzytelności – na podstawie art. 89b ust. 1 ustawy o VAT ma on obowiązek korekty odliczonej kwoty VAT w rozliczeniu za okres, w którym upłynął 150. dzień od dnia upływu terminu płatności.

Zwolnienie z długu alimentacyjnego

Zobowiązania alimentacyjne są zobowiązaniami swoistymi. Uregulowano je nie w kodeksie cywilnym, a w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nadal jednak są to zobowiązania, dlatego bardzo wiele przepisów “prawa zobowiązań” ma co do nich zastosowanie. Swoistość zobowiązań alimentacyjnych dotyczy zwłaszcza żądania alimentów lub domagania się ich egzekucji, natomiast rezygnowanie ze swoich uprawnień alimentacyjnych podlega uregulowaniom ogólnym. Zwolnienie z długu może się odbyć za pomocą umowy zawartej między wierzycielem i dłużnikiem. W umowie tej wierzyciel zwalnia dłużnika ze zobowiązania. Istnieje również możliwość zwolnienia od długu z tytułu wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Pomoc osobom uprawnionym do alimentów

Kwestię możliwości umorzenia długu z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego reguluje art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów:

1. Organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

  • 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
  • 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
  • 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.
  1. Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
  2. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Istnieją dwie możliwości zwolnienia się od długu. Pierwszą z nich jest opłacanie przez odpowiedni okres bieżących świadczeń alimentacyjnych przez komornika. W tej sytuacji przekazane kwoty będą zaliczane na poczet zadłużenia alimentacyjnego, natomiast osoba uprawniona do otrzymywania alimentów będzie nadal pobierała je z funduszu alimentacyjnego.

Drugim sposobem na zwolnienie się z zaległości alimentacyjnych jest skorzystanie z dyspozycji. Otóż zgodnie z nim organ może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, a także odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W tym celu konieczne staje się złożenie wniosku dłużnika do organu właściwego wierzyciela.

Zwolnienie z długu a osoba trzecia

Przejęcie długu jest jedną z form zabezpieczenia wierzytelności. Występuje ono wtedy, gdy pierwotny dłużnik przenosi swoją odpowiedzialność za spłatę zaciągniętego zobowiązania na osobę trzecią. W tej sytuacji przejemca odpowiada za zadłużenie całym swoim majątkiem. 

Zgodnie z art. 519 Kodeksu cywilnego przejęcie długu może nastąpić:

  • przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika; oświadczenie dłużnika może być złożone którejkolwiek ze stron;
  • przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela; oświadczenie wierzyciela może być złożone którejkolwiek ze stron; jest ono bezskuteczne, jeżeli wierzyciel nie wiedział, że osoba przejmująca dług jest niewypłacalna.

W takiej sytuacji pierwotny dłużnik zostaje zwolniony z uregulowania zadłużenia. Nie zmienia się wysokość długu, odsetek i wszystkich elementów z nim związanych, zmienia się jedynie osoba odpowiedzialna za spłatę zobowiązania. 

Podstawą do przejęcia zadłużenia może być umowa trójstronna. Zawierana jest między wszystkim stronami zainteresowanymi. W jej treści strony są zobowiązane do umieszczenia stosownych oświadczeń. Taki dokument powinien zawierać:

  • wysokość długu, 
  • dane pierwotnego dłużnika,
  • dane przejemcy,
  • wyrażenie zgody na przejęcie długu przez wierzyciela lub oświadczenie pierwotnego dłużnika o akceptacji przejęcia. 

Jako przedmiot umowy wskazuje się przejęcie długu. Jeżeli jedna ze stron jest osobą prawną, należy zamieścić adres siedziby, jej numer KRS lub NIP. 

Umowa może być zawarta również:

  • między wierzycielem a osobą trzecią – w tej sytuacji zgodę na przejęcie zadłużenia musi wyrazić pierwotny dłużnik; składa on wtedy oświadczenie na piśmie jednej ze stron,
  • między dłużnikiem a osobą trzecią – zgodę na przejęcie wyraża wierzyciel; co istotne, przejęcie długu jest bezskuteczne, jeżeli wierzyciel był nieświadomy o braku zdolności do uregulowania zobowiązania przez osobą trzecią.

Przejemcy długu przysługują takie same prawa oraz obowiązki jak pierwotnemu dłużnikowi. Jest zobowiązany do spłaty całego zobowiązania, wraz z odsetkami w wyznaczonym terminie.

Zwolnienie z długu – jaka forma?

W celu skutecznego umorzenia wierzytelności konieczne są oświadczenia:

  • ze strony wierzyciela o zwolnieniu dłużnika z długu,
  • ze strony dłużnika, że przyjmuje zwolnienie z długu. 

Umowa o zwolnienie dłużnika ma charakter zobowiązujący. Umowa zwolnienia z długu nie wymaga zachowania żadnej szczególnej formy. Zwolnienie z długu może nastąpić nawet w sposób dorozumiany. Należy jednak pamiętać, że w przypadku gdy zwolnienie z długu przyjmie postać darowizny, powyższa zasada doznaje wyjątku, który wynika z art. 88 Kodeksu cywilnego, w myśl którego oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego.   

Umowna forma zwolnienia z długu chroni przede wszystkim interes wierzyciela, gdyż wyklucza przypisywanie mu dokonania tej czynności przez oświadczenie kierowane do osób trzecich i zmniejsza prawdopodobieństwo dokonania zwolnienia z długu bez dostatecznej świadomości skutków. Jednakże umowna forma zwolnienia z długu ma również na celu ochronę interesu dłużnika. W pewnych sytuacjach bowiem dłużnik może sobie nie życzyć, by wierzyciel zwalniał go z długu. Tego rodzaju przysporzenie może powodować obowiązek podatkowy, którego być może dłużnik chciałby uniknąć.

Jak zaksięgować zwolnienie z długu?

Aby umorzenie wierzytelności było skuteczne, wierzyciel powinien zawrzeć z dłużnikiem umowę o zwolnienie z długu. Wartość umorzonych odsetek stanowi dla spółki przychód z tytułu nieodpłatnego świadczenia. W księgach rachunkowych należy wykazać je na koncie “Przychody finansowe”.

Zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik to zwolnienie przyjmuje. Aby zobowiązanie w istocie wygasło, potrzebna jest umowa między wierzycielem a dłużnikiem. Samo zrzeczenie się przez wierzyciela dochodzenia długu nie wystarczy, aby doszło do umorzenia wierzytelności. Dla celów podatkowych umorzenie odsetek od udzielonej pożyczki stanowi dla spółki przychód z tytułu otrzymania nieodpłatnego świadczenia. Rozumie się przez to wszystkie zjawiska gospodarcze i zdarzenia prawne, których następstwem są wszystkie korzyści kosztem innego podmiotu. Nieodpłatność omawianego świadczenia oznacza, że pożyczkobiorca przez określony czas korzysta z cudzego kapitału, nie ponosząc z tego tytułu jakichkolwiek ciężarów. Dzięki temu znajduje się w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do tych podmiotów, które korzystają z pożyczek (kredytów) na zasadach rynkowych.

Kodeks cywilny nie przewiduje w tej sytuacji szczególnej formy. Jednak zważywszy na cele podatkowe (dochodowe), należy uzyskać zgodę dłużnika w formie pisemnej. Warunkiem zaliczenia do kosztów umorzonych wierzytelności jest posiadanie przez wierzyciela oświadczenia dłużnika, że przyjmuje zwolnienie z długu. Brak takiego oświadczenia uniemożliwia zaliczenie do kosztów uzyskania przychodów umorzonej wierzytelności. Warto podkreślić, że na podstawie art. 16 ust 1 pkt. 44 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych istnieje możliwość zaliczenia w koszty uzyskania przychodów tej części należności, która uprzednio zarachowana została jako przychód podatkowy. Czyli dotyczyć to będzie kwot netto wynikających z należności handlowych.

Zwolnienie z długu jako darowizna

Przy spełnieniu pewnych warunków zwolnienie z długu może być uznane za darowiznę. Definicji tej czynności nie znajdziemy w ustawie o podatku od spadku i darowizn. Można jednak posłużyć się unormowaniami cywilistycznymi. Umowa darowizny to umowa, w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego, ponosząc to kosztem swojego majątku (według art. 888 Kodeksu cywilnego). 

Oświadczenie woli darczyńcy sporządzane jest w postaci aktu notarialnego. Zakwalifikowanie zwolnienia z długu jako darowiznę skutkuje opodatkowaniem go tak samo jak spadki i darowizny. W tym przypadku podatnikiem jest obdarowany. W momencie otrzymania przysporzenia w formie nieodpłatnego zwolnienia z długu obdarowanego obowiązują takie same kwoty wolne i zwolnienia od podatku jak w przypadku innych darowizn. Może on jednak skorzystać ze zwolnienia, jakie przewiduje ustawa – kiedy darczyńcą jest małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, rodzeństwo, ojczym lub macocha. Aby do tego doszło, powinien zgłosić nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego.

Termin składania oświadczeń wynosi sześć miesięcy od momentu sporządzonego przez darczyńcę aktu notarialnego. Lub od dnia spełniania przyrzeczonego świadczenia. Jak głosi art 6 ustawy o podatku od spadków i darowizn, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego. Jeżeli przedmiotem świadczenia są pieniądze, obdarowany powinien również udokumentować ich otrzymanie dowodem przekazania ich na odpowiedni rachunek.

chevron-down
Copy link