Jakie warunki powinna spełniać cela w polskim więzieniu?

15 października 2019
/

Zgodnie z Europejskimi Regułami Więziennymi pomieszczenia dla więźniów, a w szczególności sypialnie, mają respektować godność i – na ile to możliwe – prywatność. Muszą one także spełniać określone wymogi zdrowotne i higieniczne. Jak wyglądają cele w polskich zakładach karnych?

Prawo polskie – ochrona godności

Prawo polskie w sposób wyraźny strzeże godności człowieka. Przede wszystkim stanowi o tym art. 30 Konstytucji RP, zgodnie z którym przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona stanowią natomiast obowiązek władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przede wszystkim tam, gdzie państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonywanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji (wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2007 r., sygn. V CSK 431/06).

Zgodnie z art. 102 pkt 1 ustawy Kodeks karny wykonawczy (dalej jako „kkw”) skazany ma prawo do odpowiednich warunków bytowych, pomieszczeń i odpowiednich warunków higieny. Skazany osadzany jest w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej (art. 110 § 1 kkw). Warto przy tym pamiętać o wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 14 września 2019 r. w sprawie nr 37186/03 (Florea v. Rumunia). Dotyczy on tzw. biernego palenia. Trybunał uznał, że umieszczanie skazanego w jednej celi z osadzonymi palącymi tytoń stanowi naruszenie art. 3 konwencji. Zdaniem Trybunału sam fakt przebywania skarżącego w tych warunkach, bez konieczności badania ich wpływu na jego stan zdrowia, narusza konwencję.

Umieszczanie skazanego w celi

Artykuł 110 § 4 kkw określa podstawowe zasady, którymi powinno się kierować przy umieszczaniu skazanego w celi mieszkalnej. I tak, bierze się pod uwagę w szczególności:

  1. decyzję klasyfikacyjną;
  2. konieczność oddzielenia skazanego od tymczasowo aresztowanego;
  3. potrzebę zapewnienia porządku oraz bezpieczeństwa w zakładzie karnym;
  4. zalecenia lekarskie, psychologiczne i rehabilitacyjne;
  5. potrzebę kształtowania właściwej atmosfery wśród skazanych;
  6. konieczność zapobiegania samoagresji i popełnianiu przestępstw w trakcie odbywania kary.

Skazanych rozmieszcza się w celach, uwzględniając w szczególności płeć i wiek. Znaczenie ma również uprzednie odbywanie zasadniczej kary pozbawienia wolności albo kary aresztu wojskowego (§ 10 regulaminu).

Przeczytaj również:
Tymczasowe aresztowanie i organizacja aresztów śledczych

Minimalna powierzchnia celi

Artykuł 110 § 2 kkw ustanawia minimalny standard powierzchni celi mieszkalnej. Zgodnie z tym przepisem powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na skazanego ma wynosić nie mniej niż 3 m2. Tym samym niezapewnienie skazanemu tego minimum powoduje, że dochodzi do naruszenia jego praw. Co ciekawe, norma 3 m2 przypadająca na skazanego jest jedną z najniższych w Europie. Przykładowo można wskazać, że w Norwegii, Irlandii, Holandii, Grecji powierzchnia ta wynosi 10 m2. We Włoszech i Belgii jest to natomiast 9 m2, Chorwacji – 8 m2, Niemczech – 7 m2. W Hiszpanii, Rumunii i Bułgarii wynosi z kolei 6 m2.

Cele wyposaża się w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych. Skazanemu należy także zapewnić oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Wyposażenie celi, poza art. 110 § 2 kkw, określa § 29 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (dalej jako „regulamin”). Zgodnie z tym przepisem cela mieszkalna powinna być wyposażona w łóżko dla każdego skazanego, odpowiednią do liczby skazanych liczbę stołów, szafek i taboretów oraz środków do utrzymania czystości w celi. Urządzenia sanitarne w zakładzie karnym typu półotwartego i otwartego mogą być usytuowane poza celami mieszkalnymi.

Przeczytaj również:
Jak wyglądają zakłady karne dla kobiet?

Odstępstwa od normy

Odstępstwa od przytoczonej normy zostały przewidziane w art. 110 § 2a i 2b kkw.

Dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić skazanego na czas określony (nie dłuższy jednak niż 90 dni) w celi mieszkalnej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosi poniżej 3 m2, nie mniej jednak niż 2 m2 w określonych sytuacjach.

Będzie tak w razie:

  1. wprowadzenia stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, lub w czasie ich obowiązywania,
  2. ogłoszenia na terenie położenia zakładu karnego lub aresztu śledczego stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii albo wystąpienia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii – uwzględniając stopień zagrożenia dla życia i zdrowia;
  3. konieczności zapobieżenia wystąpieniu innego zdarzenia stanowiącego bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa skazanego albo bezpieczeństwa zakładu karnego lub aresztu śledczego albo zapobieżenia skutkom takiego zdarzenia.

Dyrektor może również umieścić skazanego (na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni) w takiej celi. Stanie się tak, gdy zachodzi konieczność natychmiastowego umieszczenia w zakładzie karnym lub areszcie śledczym nieposiadającym wolnych miejsc w celach mieszkalnych skazanego.

Mowa o osobie skazanej:

  1. na karę pozbawienia wolności przekraczającą 2 lata;
  2. na podstawie przepisu o recydywie prostej i wielokrotnej oraz skazanego za uczynienie z przestępstwa stałego źródła dochodu lub działanie w grupie lub związku przestępczym i przestępstwo o charakterze terrorystycznym;
  3. za przestępstwo określone w art 197-203 kk (przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności);
  4. która samowolnie uwolniła się od odbywania kary pozbawienia wolności;
  5. która korzystając z zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego lub aresztu śledczego, nie powróciła w wyznaczonym terminie;

a także osobie:

  1. przetransportowanej na polecenie sądu lub prokuratora z innego zakładu karnego lub aresztu śledczego, w celu udziału w rozprawie lub innych czynnościach procesowych;
  2. tymczasowo aresztowanej, ukaranej karą porządkową lub co do której zastosowano inne środki przymusu skutkujące pozbawienie wolności.

Wydając decyzję na podstawie wskazanych przepisów, należy jednak minimalizować zagrożenie pogorszenia warunków wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Trzeba zmierzać do szybkiego umieszczenia w celi mieszkalnej (art. 110 § 2d kkw). Zgodnie z art. 110 § § 2g kkw, decyzję o umieszczeniu skazanego w zmienionych warunkach należy niezwłocznie uchylić, jeżeli ustaną przyczyny, dla których została ona wydana.

Problem przeludnienia jednostek penitencjarnych

Zagadnienie przeludnienia jednostek penitencjarnych stanowi poważny problem polskiego więziennictwa. Przeludnienie to ma dwa aspekty. Pierwszy to skupienie i zagęszczenie więźniów na małej powierzchni mieszkalnej. W ten sposób zostaje naruszona naturalna strefa fizycznego dystansu. Naruszenie tej przestrzeni samo z siebie prowadzi do napięć w stosunkach między więźniami. Wywołuje przy tym poczucie osaczenia. Bardzo często reakcją na to jest depresja lub agresj. Prowadzi to do wzrostu liczby konfliktów i różnego rodzaju form przemocy. Drugi aspekt przeludnienia to utrata przez Służbę Więzienną kontroli nad stosunkami panującymi w społeczności więźniów. Przeludnienie aresztów śledczych i zakładów karnych wpływa w istotny sposób również na pogorszenie się warunków zdrowotnych, sanitarnych i bytowych. Następuje ograniczenie możliwości prowadzenia oddziaływań resocjalizacyjnych na skazanych.

Prawo międzynarodowe

W Drugim Sprawozdaniu Ogólnym (CPT/Inf (92) 3) Komitet Zapobiegania Torturom podkreślał, że stały dostęp do toalety oraz utrzymanie poprawnych standardów w zakresie higieny stanowią niezbędne elementy otoczenia człowieka. W związku z tym postulowano, by toalety znajdowały się w obrębie celi jako aneks sanitarny. Ewentualnie powinna istnieć w każdym czasie (także w nocy) możliwość wyprowadzania osadzonego z celi bez zbędnej zwłoki. Jeśli zgłosi on potrzebę skorzystania z toalety. Ponadto osadzeni powinni mieć odpowiedni dostęp do prysznica lub do skorzystania z kąpiel. Pożądane jest, aby w obrębie celi znajdował się stały dostęp do bieżącej wody. Warunki do załatwiania potrzeb fizjologicznych oraz higienicznych nie mogą naruszać dóbr osobistych osadzonych. Są nimi godność oraz prawo do intymności. Pozbawienie człowieka możliwości załatwienia potrzeb fizjologicznych w toalecie i oferowanie mu do tego celu wiadra narusza bez wątpienia godność człowieka. Stoi to w sprzeczności z treścią art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Co istotne, brak środków finansowych nie może być usprawiedliwieniem dla warunków więziennych naruszających prawa człowieka (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 29 kwietnia 2003 r. w sprawie nr 38812/97, Poltoratskiy v. Ukraina). Gdy chodzi o dostęp do światła naturalnego i świeżego powietrza, Komitet Zapobiegania Torturom w Jedenastym Sprawozdaniu Ogólnym (CPT/Inf (2001) 16) wskazał, że korzystanie z nich jest podstawowym elementem życia. Uprawniony jest do tego każdy osadzony. Pozbawienie osadzonych światła i świeżego powietrza często generuje warunki sprzyjające rozprzestrzenianiu się chorób, zwłaszcza zakaźnych. Z tego względu postulowano, aby środki bezpieczeństwa w postaci konstrukcji takich jak metalowe żaluzje, listwy czy płyty przymocowane do okien nie stwarzały przeszkód dla dopływu światła i powietrza.