Arbitraż – cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

ENCYKLOPEDIA PRAWA

ARBITRAŻ

Istota arbitrażu sprowadza się do rozstrzygnięcia sporu przez bezstronnego specjalistę bądź zespół specjalistów. Można więc stwierdzić, że arbitraż zwany często również sądem polubownym, jest metodą rozwiązywania sporów z pominięciem udziału sądu powszechnego.


Racjonalna metoda często jest równie skuteczna jak racjonalne argumenty. Oto kilka przykładów takich rozwiązań:

  • Jeden dzieli, drugi wybiera.
  • Raz proponuje coś jeden, raz drugi.
  • Rzut monetą.
  • Podzielenie różnicy.
  • Arbitraż. Orzeczenie arbitra może mieć charakter wiążący lub opiniodawczy. Wyróżniamy przy tym dwa rodzaje rozstrzygnięć: nieograniczone i dwubiegunowe. W tym drugim przypadku arbiter musi w pełni opowiedzieć się po jednej stronie.

Nic Peeling – Negocjacje. Co dobry negocjator wie, robi i mówi


Czym jest arbitraż?

Postępowanie to jest szczególnie polecane przedsiębiorcom ze względu na profesjonalizację arbitrów rozpoznających sprawę, co sprzyja lepszemu zrozumieniu istoty rozpatrywanej sprawy. Jako bezsprzeczne zalety arbitrażu można wskazać również szybkość, znaczne odformalizowanie oraz poufność postępowania. Dla porównania sprawa przed sądem polubownym statystycznie rozpatrywana jest w terminie 6-9 miesięcy. Z kolei jeśli chodzi o ostateczne rozstrzygnięcie sprawy przez sąd gospodarczy będziemy musieli poczekać ok. 3 lata. Oczywiście wszystko zależy od specyfiki oraz skomplikowania danej sprawy. Wspomniane już wcześniej odformalizowanie postępowania toczącego się przed trybunałem arbitrażowym ma jednak w znacznym stopniu wpływ na przyspieszenie rozstrzygnięcia sprawy. Co więcej już na pierwszym etapie postępowania arbitrażowego strony ustalają z arbitrami jego przebieg. Takie rozwiązanie pozwala z góry określić przybliżoną datę zakończenia postępowania.

Kolejną cechą postępowania przed sądem polubownym jest poufność postępowania. Nie ma ona co prawda odzwierciedlenia w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, jednak prawie każdy sąd polubowny posiada regulacje dotyczące poufności. Dla przykładu można tu podać regulamin Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej. Zgodnie z §8 wspomnianej regulacji, jeżeli strony nie postanowiły inaczej, arbitrzy, Sąd Arbitrażowy, jego pracownicy i członkowie organów zobowiązani są do zachowania w poufności wszelkich informacji dotyczących postępowania. Inne zasady funkcjonują zaś w postępowaniu przed sądem powszechnym, gdzie rozprawa jest co do zasady jawna. Postępowanie przed sądem arbitrażowym gwarantuje więc stronom, że nie poniosą one szkody wskutek ujawnienia niepożądanych informacji.

Arbitraż instytucjonalny, ad hoc, administrowany

Arbitraż może przyjąć formę instytucjonalną, ad hoc lub arbitrażu administrowanego. W arbitrażu instytucjonalnym sprawę rozpoznaję stały sąd polubowny, który co do zasady funkcjonuje przy konkretnej izbie gospodarczej. Każdy stały sąd arbitrażowy charakteryzuje to, że posiada on siedzibę, władze, regulamin, taryfę opłat czy też listę arbitrów. Z kolei jeśli chodzi o arbitraż ad hoc charakteryzuje się on brakiem trwałości. Innymi słowy istota arbitrażu ad hoc sprowadza się do jednorazowego powołania składu orzekającego do rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. W przypadku takiego sądu polubownego strony muszą  wspólnie określić zasady i sposób postępowania. 

Trzecim rodzajem jaki może przybrać postępowanie, jest tzw. arbitraż administrowany. Ta forma postępowania charakteryzuje się połączeniem zalet arbitrażu ad hoc oraz arbitrażu instytucjonalnego. Postępowanie w arbitrażu administrowanym sprowadza się do tego, że sąd arbitrażowy ad hoc korzysta z infrastruktury techniczno-administracyjnej określonego stałego sądu arbitrażowego. W toku rozpoznawania sprawy przez arbitraż administrowany z zasady nie korzysta się z regulaminu stałego sądu arbitrażowego oraz taryfy opłat(1). To więc na stronach spoczywa obowiązek uzgodnienia wysokości honorarium arbitrów oraz sposobu przeprowadzenia postępowania.

Jakie warunki należy spełnić, aby sprawę rozstrzygnął sąd polubowny?

Aby sąd arbitrażowy mógł rozstrzygnąć spór, niezbędna jest zgoda stron stosunku prawnego. Najczęściej dochodzi do niej przez zastrzeżenie w treści umowy tzw. klauzuli arbitrażowej. Ogólne przepisy dotyczące zapisu na sąd polubowny uregulowano w art. 1161-1168 kodeksu postępowania cywilnego. W istocie regulacje te są odpowiednikiem przepisów zawartych w ustawie modelowej UNCITRAL z 1985. Traktuje ona o międzynarodowym arbitrażu handlowym. Zapis na arbitraż można bez wątpienia określić mianem umowy. W praktyce sprowadza się on zaś do zastrzeżenia postanowienia umownego. Na jego podstawie Strony zgodnie postanawiają, że ewentualny spór, który może powstać w przyszłości z łączącego je stosunku prawnego, rozstrzygnie wskazany sąd arbitrażowy. Oczywiście możliwe jest również rozstrzygniecie przez sąd polubowny sporu, który już powstał. Jednakże takie rozwiązanie jest bardzo sporadyczne. Wynika to z tego, że po wejściu w spór zazwyczaj jednej ze stron nie zależy na szybkim rozstrzygnięciu problemu. 

Skonstruowanie dobrej klauzuli arbitrażowej jest nie lada sztuką, która wymaga szerokiej wiedzy i sporego doświadczenia. Warto tu przypomnieć, że wadliwa klauzula może stanowić przesłankę skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego. Zgodnie bowiem z art. 1206 §1 ust.1 kpc strona może w drodze skargi żądać uchylenia wyroku sądu polubownego m.in. w przypadku, gdy zapis na sąd polubowny jest nieważny lub bezskuteczny. Aby uniknąć więc nieprzyjemnych konsekwencji, warto skorzystać z klauzul modelowych, które są właściwe dla odpowiedniego sądu arbitrażowego. W zasadzie każdy sąd polubowny posiada takie klauzule na swojej stronie internetowej. Co więcej, udostępnia się je przeważnie w kilku wersjach językowych.

Tryb powoływania arbitrów 

Możliwość wybrania arbitrów stanowi niewątpliwą zaletę postępowania przed sądem polubownym. Taki przywilej daje stronie odpowiednią gwarancje, że spór zostanie rozstrzygnięty przez odpowiednio wykwalifikowanego (znającego specyfikę sporu) specjalistę. Tryb powoływania arbitrów uregulowany jest odpowiednio przez przepisy art. 1169-1179 k.p.c. oraz regulaminy poszczególnych sądów polubownych. Artykuł 1169 §1 k.p.c, pozwala stronom już w umowie określić liczbę arbitrów którzy będą rozstrzygać spór. Należy jednak wskazać, że strony nie mogą formułować takich postanowień umownych w sposób całkowicie dowolny. Postanowienia umowy przyznające jednej ze stron więcej uprawnień przy powołaniu sądu polubownego są bezskuteczne. Jeśli zaś strony w umowie o arbitraż nie określą liczby arbitrów, powołuje się sąd polubowny w składzie trzech arbitrów. 

Arbitrem może zostać osoba fizyczna, bez względu na jej obywatelstwo. W stosunku do arbitra wymagana jest jednak pełna zdolność do czynności prawnych. Kodeks postępowania cywilnego wprowadza jednak ograniczenie podmiotowe w stosunku do sędziów państwowych, wskazując, że nie mogą oni pełnić roli arbitra. Ograniczenie to nie będzie miało jednak zastosowania do sędziów w stanie spoczynku. 

Czy istnieje możliwość wzruszenia wyroku sądu arbitrażowego ?

W postępowaniu arbitrażowym nie obowiązuje wyrażona w art. 176 ust.1 Konstytucji RP zasada dwuinstancyjności postępowania. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony w umowie o arbitraż zastrzegły, że postępowanie będzie obejmowało więcej niż jedną instancję. Co więcej, przepisy kodeksu postępowania cywilnego wprowadzają swego rodzaju środek kontroli sądu państwowego nad postępowaniem arbitrażowym. Wspomnianym środkiem jest skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego wynikająca z przepisów art. 1205-1211 kpc. Zgodnie z tym, wyrok sądu polubownego wydany w RP może uchylić sąd wyłącznie w postępowaniu wszczętym na skutek wniesienia skargi o jego uchylenie. Aby jednak doszło do uchylenia takiego wyroku muszą wystąpić określone przesłanki. Skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego wnosi się do sądu apelacyjnego, na obszarze którego znajduje się sąd, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy, gdyby strony nie dokonały zapisu na sąd polubowny, a w braku tej podstawy – do Sądu Apelacyjnego w Warszawie, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia wyroku.

Zgodnie z art. 1206 §1 kpc strona może w drodze skargi żądać uchylenia wyroku sądu polubownego, jeżeli:

  • brak było zapisu na sąd polubowny, zapis na sąd polubowny jest nieważny, bezskuteczny albo utracił moc według prawa dla niego właściwego;
  • strona nie była należycie zawiadomiona o wyznaczeniu arbitra, o postępowaniu przed sądem polubownym lub w inny sposób była pozbawiona możności obrony swoich praw przed sądem polubownym;
  • wyrok sądu polubownego dotyczy sporu nieobjętego zapisem na sąd polubowny lub wykracza poza zakres takiego zapisu, jeżeli jednak rozstrzygnięcie w sprawach objętych zapisem na sąd polubowny daje się oddzielić od rozstrzygnięcia w sprawach nieobjętych tym zapisem lub wykraczających poza jego zakres, wyrok może być uchylony jedynie w zakresie spraw nieobjętych zapisem lub wykraczających poza jego zakres; przekroczenie zakresu zapisu na sąd polubowny nie może stanowić podstawy uchylenia wyroku, jeżeli strona, która brała udział w postępowaniu, nie zgłaszała zarzutów co do rozpoznania roszczeń wykraczających poza zakres zapisu;
  • nie zachowano wymagań co do składu sądu polubownego lub podstawowych zasad postępowania przed tym sądem, wynikających z ustawy lub określonych przez strony;
  • wyrok uzyskano za pomocą przestępstwa albo podstawą wydania wyroku był dokument podrobiony lub przerobiony;
  • w tej samej sprawie między tymi samymi stronami zapadł prawomocny wyrok sądu.

Uchylenie wyroku sądu polubownego następuje także wtedy, gdy sąd stwierdzi, że:

  • według ustawy spór nie może być rozstrzygnięty przez sąd polubowny;
  • wyrok sądu polubownego jest sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (klauzula porządku publicznego);
  • wyrok sądu polubownego pozbawia konsumenta ochrony przyznanej mu bezwzględnie wiążącymi przepisami prawa właściwego dla umowy, której stroną jest konsument, a gdy prawem właściwym dla tej umowy jest prawo wybrane przez strony – ochrony przyznanej konsumentowi bezwzględnie wiążącymi przepisami prawa, które byłoby właściwe w braku wyboru prawa.

Źródło:

  • Tak mi. n. prof. dr hab. Andrzej Szumański w System Prawa Prywatnego, Tom 8, Arbitraż Handlowy.