Co grozi za handel ludźmi?

23 października 2019
/

Handel ludźmi to dynamicznie zmieniające się zjawisko. Obecnie Polska nie jest już tylko krajem pochodzenia ofiar. Jest bowiem także krajem tranzytowym, przez który odbywa się transfer ofiar z Europy Wschodniej do Europy Zachodniej oraz krajem docelowym dla ofiar wykorzystywanych głównie w prostytucji i pracy przymusowej.

Ustawowa definicja handlu ludźmi

Wprowadzony nowelizacją z 2010 r. ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”) artykuł 115 § 22 kk zawiera definicję legalną handlu ludźmi. Zgodnie z tym przepisem handlem ludźmi jest werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem:

  1. przemocy lub groźby bezprawnej,
  2. uprowadzenia,
  3. podstępu,
  4. wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania,
  5. nadużycia stosunku zależności, wykorzystania krytycznego położenia lub stanu bezradności,
  6. udzielenia albo przyjęcia korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy osobie sprawującej opiekę lub nadzór nad inną osobą

w celu jej wykorzystania, nawet za jej zgodą. W szczególności w prostytucji, pornografii lub innych formach seksualnego wykorzystania, w pracy lub usługach o charakterze przymusowym, w żebractwie, w niewolnictwie lub innych formach wykorzystania poniżających godność człowieka albo w celu pozyskania komórek, tkanek lub narządów wbrew przepisom ustawy. Jeżeli zachowanie sprawcy dotyczy małoletniego, stanowi ono handel ludźmi. Nawet gdy nie zostały użyte metody lub środki wymienione w pkt 1-6.

Kierunkowość działania sprawcy

Koniecznym elementem strony podmiotowej handlu ludźmi jest kierunkowość działania sprawcy. Oznacza to, że realizacja opisu czynu stanowiącego handel ludźmi nastąpić może tylko wówczas, gdy zachowanie zostanie podjęte w celu wykorzystania innej osoby (nawet za jej zgodą) – w prostytucji, pornografii oraz różnych innych formach seksualnego wykorzystania. Odnosi się to także do wszelkich form wykorzystania poniżających godność człowieka. Mowa tu o żebractwie, niewolnictwie, a także pracy i usługach o charakterze przymusowym.

Mając na względzie wyjaśnienia oskarżonych, z których wynikało, że zostały wyprowadzone w błąd co do warunków pracy, jaką miały wykonywać na Litwie, oraz warunków socjalnych, jakie miał zapewnić im pracodawca, a w rezultacie były zmuszone pracować w warunkach uzasadniających określenie ich pracy jako przymusowej, z uwagi na odebranie im paszportów, wymaganie świadczenia pracy przez kilkanaście godzin dziennie i wypłacanie wynagrodzenia znacznie niższego od obiecanego oraz od wynagrodzenia wypłacanego pracującym tam Litwinom, zasadnym było stwierdzenie istnienia domniemania, iż są one ofiarami handlu ludźmi, o którym mowa w art. 115 § 22 kk. 

–  wyrok Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2015 r., sygn. III KK 138/15

Przeczytaj również:
Czy doprowadzenie do uprawiania prostytucji jest karalne?

Handel ludźmi może być także dokonywany z zamiarem wykorzystania innej osoby w celu pozyskania komórek, tkanek lub narządów wbrew przepisom ustawy o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów.

Nie transakcja, a wykorzystanie

Co istotne, termin „handel ludźmi” nie dotyczy obrotu cywilnoprawnego człowiekiem. Służy on określeniu pewnego zjawiska. Sprowadza się ono do zachowań mających na celu –  najogólniej ujmując –  wykorzystanie człowieka (wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2017 r., sygn. III KK 103/17).

Co istotne, dla przypisania czynu z art. 189a § 1 kk (…) nie ma znaczenia to, czy podejmowane przez sprawcę zachowania mają miejsce za zgodą osób pokrzywdzonych, czy też bez takowej zgody.

–  wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 grudnia 2017 r., sygn. II AKa 282/17

Nie mniej niż 3 lata

Zgodnie z art. 189a § 1 kk, kto dopuszcza się handlu ludźmi, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3. Z uwagi na wysoki stopień szkodliwości społecznej handlu ludźmi w art. 189a § 2 kk wprowadzono karalność przygotowania do popełnienia tego przestępstwa. Karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 podlega więc także osoba, która czyni przygotowania do zachowań rozumianych jako handel ludźmi. Artykuł 189a kk gwarantuje poszanowanie człowieka jako podmiotu praw. Zapewnia godność ludzką w aspekcie niemożności zaakceptowania takiego stanu rzeczy, jakim jest próba wprowadzenia człowieka do obrotu na równi z rzeczą. Czasownik „dopuszczać się” oznacza, iż możliwa jest odpowiedzialność sprawcy. Jeśli w grę wejdzie już jedno jego zachowanie wypełniające przesłanki z definicji handlu ludźmi z art. 115 § 22 kk. Wynika to z postanowienia Sądu Najwyższego z 6 lutego 2017 r., sygn. V KK 388/16.

Przestępstwo bezskutkowe

Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 2 lipca 2015 r. (sygn. II AKa 48/15), Przestępstwo z art. 189a § 1 kk ma charakter bezskutkowy. Nieistotne dla jego bytu jest to, czy transakcja została sfinalizowana, tym bardziej zaś, czy pokrzywdzeni zostali wykorzystani w zamierzonym przez sprawcę celu. Przestępstwo to przy czynności sprawczej werbunku należy uznać za dokonane z chwilą przystąpienia sprawcy do którejkolwiek z czynności określonych w tym przepisie.