Opieka naprzemienna nad dzieckiem

23 grudnia 2020
hello world!

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazują, że dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską, a władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Dopiero w sytuacji, gdy wymaga tego dobro dziecka, sąd w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka może orzec o zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej jednego lub obojga rodziców. Na czym polega opieka naprzemienna nad dzieckiem?

Piecza nad dzieckiem jako składnik władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska jest jedną z najważniejszych instytucji prawnych unormowanych w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej również jako „k.r.o.”). Mieszczą się w niej wszelkie obowiązki i uprawnienia rodziców dotyczące dziecka, których przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wyłączają z zakresu władzy rodzicielskiej. Natomiast jej najszerszym elementem jest sprawowanie pieczy nad dzieckiem. Treść stosunku prawnego, jakim jest władza rodzicielska, zdeterminowana jest przez naczelną zasadę prawa rodzinnego, jaką jest zasada dobra dziecka.

Tym samym w pełni uzasadnione jest, aby kwestię dopuszczalności i celowości wprowadzenia pieczy naprzemiennej analizować właśnie w odniesieniu do nadrzędnej zasady dobra dziecka*. Jednocześnie sprawowanie pieczy naprzemiennej nad dzieckiem jest swoistym novum, które nie doczekało się jeszcze kompleksowych opracowań, a w orzeczeniach sądów powszechnych instytucja ta pojawia się jeszcze stosunkowo rzadko. Tymczasem podobne rozwiązania znane są już w wielu krajach, m.in. Francji, Hiszpanii, Włoszech, Belgii, a także Czechach, Słowacji, Szwecji, Danii oraz w USA, Kanadzie i Australii.

Istota władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska, jak wynika z całokształtu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zwłaszcza z art. 95 § 1, art. 96 i art. 98 § 1, stanowi ogół obowiązków i praw względem dziecka. Mają one na celu zapewnienie mu należytej pieczy i strzeżenie jego interesów. Na uregulowaniach zawartych w art. 92–112 k.r.o. można oprzeć twierdzenie, że władza rodzicielska jest prawnym instrumentem umożliwiającym rodzicom przede wszystkim ostateczne psychofizyczne ukształtowanie dziecka i przygotowanie go w ten sposób do samodzielnego życia.

Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu z 9 czerwca 1976 r. (sygn. III CZP 46/75) wskazał m.in., że władza rodzicielska według Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego to przede wszystkim zespół obowiązków rodziców względem dziecka. Uprawnienia rodziców w stosunku do dziecka są niejako wtórnym składnikiem tej władzy (por. art. 95 § 1 i art. 97 § 1 k.r.o.). Uprawnienia te mają jednak fundamentalne znaczenie w procesie kształtowania i wychowania dziecka. Należy także pamiętać, że władza rodzicielska obejmuje całokształt spraw dziecka i pieczę nad jego osobą, zarząd jego majątkiem oraz jego reprezentowanie.

Przeczytaj również: Jakie uprawnienia ma rodzic z ograniczoną władzą rodzicielską?

Pojęcie pieczy naprzemiennej

Opieka naprzemienna nad dzieckiem występuje wtedy, gdy obydwoje rodzice zajmują się dzieckiem w jednakowym stopniu, w stworzonych przez siebie środowiskach wychowawczych. Przykładowo: dziecko przebywa tydzień/miesiąc u matki, a następnie przez taki sam czas u ojca. Przy czym obojgu rodzicom przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej*.

Termin pieczy naprzemiennej nie występuje jednak wprost w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Został on sformułowany i dookreślony przez doktrynę i judykaturę. Warto podkreślić, że w obowiązującym stanie prawnym nie ma podstaw do przyznania tzw. władzy naprzemiennej, polegającej na tym, że dziecko miałoby przebywać okresowo (np. co pół roku albo cały rok) raz u jednego z rodziców, raz u drugiego i w tym czasie każde z rodziców sprawowałoby samodzielnie władzę rodzicielską.

Podzielone w czasie może być jedynie sprawowanie bezpośrednio pieczy nad dzieckiem, będącej jednym z atrybutów władzy rodzicielskiej. Nie zaś sama władza rodzicielska. Przemienna władza rodzicielska jest w świetle prawa polskiego uważana za niedopuszczalną. Natomiast opieka naprzemienna (lub piecza naprzemienna) polega na przebywaniu dziecka w powtarzających się okresach u każdego z rodziców żyjących osobno. Przy czym obojgu rodzicom przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej. Pod pojęciem pieczy nad osobą dziecka kryje się zespół obowiązków i uprawnień rodziców. Obejmują one stałą troskę o osobę dziecka, dbałość o to, aby było ono należycie wychowane, aby nie stała mu się krzywda i aby jego dziecinne lata upłynęły w warunkach rodzinnego szczęścia.

Zakres pieczy uregulowany został w art. 96 oraz art. 95 § 1 k.r.o. Piecza nad osobą dziecka stanowi jeden z elementów władzy rodzicielskiej. Składają się na nią również zarząd majątkiem dziecka oraz jego reprezentacja. Z kolei opieka nad małoletnim uregulowana jest w art. 145–174 k.r.o. i polega na obowiązku sprawowania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz reprezentacji podopiecznego przez ustanowionego opiekuna. 

Przeczytaj również: Opieka nad dzieckiem po rozwodzie

Stosowanie pieczy naprzemiennej

W żadnym z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie znajdziemy pojęcia pieczy naprzemiennej ani jej legalnej definicji. Nie oznacza to jednak generalnej niedopuszczalności jej orzekania. Podstawę prawną dla ustanowienia przez sąd rodzinny opieki naprzemiennej dawałyby art. 58 § 1a (w przypadku rozchodzących się małżonków) oraz art. 107 k.r.o. (jeżeli do orzekania dochodzi w późniejszym czasie).

Zgodnie z art. 58 § 1a k.r.o. w braku porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie (jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka), sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców. Może ograniczyć zatem władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.

Podobnie stanowi art. 107 § 2 k.r.o. Z tym rozróżnieniem, że odnosi się on do wykonywania władzy rodzicielskiej przez rodziców żyjących w rozłączeniu. Instytucja pieczy naprzemiennej nie wynika wprost z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Możliwość zastosowania takiego sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej należy zatem ustalać w drodze wykładni. Podstawową przesłanką warunkującą orzeczenie o pieczy naprzemiennej jest przysługiwanie obojgu rodzicom pełnej władzy rodzicielskiej.

Piecza naprzemienna – korzystna dla dziecka czy nie?

Ocena instytucji pieczy naprzemiennej w doktrynie nie jest jednoznaczna. W praktyce orzeczniczej sądy zdają się podchodzić do niej w sposób ostrożny. Część przedstawicieli doktryny wypowiedziała się za niedopuszczalnością orzekania opieki naprzemiennej nie tylko ze względów dogmatycznych. Wskazywano także jej niezgodność z dobrem dziecka. Oczywiste jest, że postulowanie opieki naprzemiennej prowadzącej do zmiany miejsca zamieszkania oraz środowiska dziecka nie będzie zgodne z jego dobrem. Prowadzić może bowiem do destabilizacji życiowej dziecka.*

Stanowisko sądów

Pomimo dopuszczalności orzekania pieczy naprzemiennej w sytuacji pozostawienia obojgu rodzicom pełni władzy rodzicielskiej w praktyce sądy z dużą ostrożnością podchodzą do omawianej instytucji. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, aby opieka naprzemienna mogła stać się korzystnym rozwiązaniem, spełnione muszą być szczególne warunki. Wymaga zatem poprawnej i bezkonfliktowej relacji  między rodzicami, a więc w każdej sytuacji stawiania potrzeb dziecka na pierwszym miejscu w stosunku do ewentualnych personalnych animozji między rodzicami, zostawienia za sobą przeszłości, samokontroli, dobrej komunikacji na temat dziecka i w obecności dziecka. Niezbędna jest także bardzo sprawna organizacja: precyzyjny i przewidywalny plan zapewniający jednak łatwą reorganizację w przypadku potrzeby modyfikacji, systematyczne i zrównoważane monitorowanie postępów szkolnych przez oboje rodziców, dowożenie dziecka na zajęcia szkolne i pozaszkolne. Nie bez znaczenia jest również sytuacja finansowa rodziców. Jako że opieka naprzemienna oznacza utrzymywanie dwóch domów, w których pełnoprawnym mieszkańcem jest dziecko (pokój dziecka, podwójny "komplet" rzeczy codziennego użytku dla dziecka).**

Zdaniem psychologów

Natomiast zdaniem psychologów podstawowym warunkiem zastosowania opieki naprzemiennej jest wystąpienie takich warunków, które pozwalają antycypować zgodną współpracę rodziców we wszystkich aspektach wychowawczych (…). Orzeczenie opieki naprzemiennej w sytuacji nasilonego konfliktu między rodzicami stanowi skrajny przykład rozwiązania służącego racjom rodziców i spokojowi sądu, ale sprzecznego z dobrem dziecka.***

Dla zainteresowanych – polecam również zapoznanie się ze stanowiskiem Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia” w kwestii wprowadzenia opieki naprzemiennej w polskim porządku prawnym.

* tak: Piecza naprzemienna w polskim prawie rodzinnym 

** A. Gójska, J. Ignaczewski (red.), Władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem, Warszawa 2010, s. 431

*** A. Czerederecka, Rozwód a rywalizacja, s. 108

chevron-down
Copy link