Podstawy prawne obowiązku szczepień

11 września 2019
/

Obowiązek szczepień ochronnych jest uregulowany przepisami polskiego prawa i ma ścisły związek z zapobieganiem szerzenia się chorób zakaźnych u osób przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Co istotne, profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest konstytucyjnym obowiązkiem władz publicznych (art. 68 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Jakie są podstawy prawne obowiązku szczepień?

Wykaz obowiązkowych szczepień

Wykaz obowiązkowych szczepień ochronnych i grupy osób obowiązanych do poddania się tym szczepieniom określono w art. 17 ust. 1 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (dalej jako „ustawa”) oraz wydanym na jej podstawie rozporządzeniu Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (dalej jako „rozporządzenie”). Innymi słowy, osoby wskazane w tych przepisach są zobowiązane do poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw enumeratywnie wymienionym chorobom zakaźnym. Zgodnie z § 2 rozporządzenia chorobami tymi są m.in. błonica, gruźlica, krztusiec, świnka, odra, ospa wietrzna, choroba Heinego-Medina, różyczka, tężec, wirusowe zapalenie wątroby typu B oraz wścieklizna. Obowiązkowe szczepienia ochronne prowadzone są z uwzględnieniem Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym corocznie przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia (§ 5 rozporządzenia).

Kogo dotyczy obowiązek szczepień?

Obowiązek szczepień dotyczy przede wszystkim dzieci i młodzieży, w zależności od wieku lub przebytych/trwających chorób. W przypadku wirusowego zapalenia wątroby typu B szczepieniu muszą się poddać także uczniowie i studenci uczelni medycznych, osoby szczególnie narażone na zakażenie tym wirusem w wyniku styczności z osobami zakażonymi oraz osoby wykonujące zawody medyczne narażone na zakażenie. Natomiast szczepienie na wściekliznę jest obligatoryjne dla wszystkich osób mających styczność ze zwierzęciem chorym lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny.

Przeczytaj również:
Niewłaściwe miejsce na polemikę w temacie zasadności szczepień dzieci w Polsce

Podstawa prawna obowiązku szczepień

Podstawą prawną do nałożenia obowiązku szczepień przeciw wybranym chorobom zakaźnym jest art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy, który zobowiązuje osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym na zasadach określonych w ustawie. W odniesieniu do osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych (m.in. dziecko), zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy odpowiedzialność za wypełnienie tego obowiązku ponosi osoba sprawująca nad tą osobą opiekę prawną albo jej opiekun faktyczny. Tak więc to na rodzicu małoletniego dziecka spoczywają określone obowiązki rodzicielskie –  w tym przypadku jest to obowiązek zgłoszenia się z dzieckiem do lekarza rodzinnego sprawującego nad nim opiekę w celu przeprowadzenia badań kwalifikacyjnych dla potwierdzenia bądź wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.

Wyłączenie klauzuli sumienia

Ustawowy obowiązek szczepień ochronnych oznacza niedopuszczalność korzystania z tzw. klauzuli sumienia, tj. uprawnienia pacjenta do odmowy poddania się świadczeniu zdrowotnemu z powołaniem się na art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (czyli prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody). Co istotne jednak, przepis ten znajduje zastosowanie, jeżeli przepisy odrębnych ustaw nie stanowią inaczej. Taką zaś odrębną ustawą jest m.in. ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, która przewiduje obowiązek poddawania się szczepieniom ochronnym. 

Kiedy dziecko może zostać poddane szczepieniu?

Wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego (art. 17 ust. 2 ustawy). Innymi słowy: obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym oznacza również obowiązek poddania się lekarskim badaniom kwalifikacyjnym. Taka konstrukcja służy zabezpieczeniu osoby szczepionej przed ewentualnymi niepożądanymi następstwami, jakie mogą wyniknąć z podania szczepionki osobie, której stan zdrowia aktualnie za tym nie przemawia. Tym samym badanie kwalifikacyjne pozwala ograniczyć do minimum możliwość podania szczepionki osobie, która nie powinna jej w tym akurat momencie otrzymać.

Każdorazowo musi być to zatem badanie aktualne, wykonane w czasie nieprzekraczającym 24 godzin przed szczepieniem. W przypadku, gdy istnieją podstawy do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego, lekarz kieruje osobę objętą obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej (art. 17 ust. 5 ustawy).

Co istotne, nie można faktem nieprzeprowadzenia badania dziecka, którego rodzic odmówił, uzasadniać niewykonalności szczepienia.

Obecność opiekuna

Paragraf 7 ust. 1 rozporządzenia wskazuje, że lekarskie badanie kwalifikacyjne oraz obowiązkowe szczepienia ochronne u osoby, która nie ukończyła 6. roku życia, przeprowadza się w obecności osoby, która sprawuje prawną pieczę nad tą osobą, albo jej opiekuna faktycznego. Jeśli osoba szczepiona ukończyła 6. rok życia, a nie osiągnęła pełnoletności, można je przeprowadzić bez obecności opiekuna po uzyskaniu ich pisemnej zgody i informacji na temat uwarunkowań zdrowotnych mogących stanowić przeciwwskazanie do szczepień (§ 7 ust. 2 rozporządzenia).

Zwolnienie od obowiązku szczepienia

Zgodnie z § 4 rozporządzenia od poddania się szczepieniom ochronnym zwolnione są osoby, które wcześniej je wykonały w zakresie wymaganym w rozporządzeniu. Muszą one jednak posiadać potwierdzającą to dokumentację. Co więcej, warunkiem jest także to, aby od wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych minął okres nie dłuższy od okresu utrzymywania się odporności.

Przeczytaj również:
WSA: Obowiązek szczepienia dzieci to nie opresja ze strony państwa

Kto przeprowadza szczepienia?

Zgodnie z art. 17 ust. 6 ustawy, obowiązkowe szczepienia ochronne przeprowadzają lekarze lub felczerzy, pielęgniarki, położne i higienistki szkolne, posiadający odpowiednie kwalifikacje. Szczepienia obowiązkowe są więc realizowane przez osoby upoważnione i zgodnie ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek oraz z aktualną wiedzą medyczną. Terminy realizacji obowiązku wykonania poszczególnych szczepień są uwarunkowane zaleceniami, jakie definiuje Program w zależności od wieku dziecka. Obowiązek szczepienny staje się więc egzekwowalny w chwili wejścia osoby objętej tym obowiązkiem w granice wiekowe zakreślone przez ustawę. W tym bowiem okresie obowiązkowe szczepienia ochronne powinny zostać wykonane.

Konsekwencje uchylania się od obowiązku szczepień

Obowiązek szczepienny wynikający z przepisów ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi skonkretyzowano przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia oraz komunikatami Głównego Inspektora Sanitarnego. W kwestii szczepień obowiązkowych podmiotem uprawnionym do ich egzekwowania jest Powiatowy Inspektor Sanitarny. Wynika to również z treści przepisów ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Ustawa ta stanowi o domniemaniu kompetencji właściwego miejscowo państwowego powiatowego inspektora sanitarnego w tego rodzaju sprawach.