Czym jest choroba zawodowa?

Jakie schorzenia można uznać za chorobę zawodową? Czy pracodawca może dowolnie rozszerzać i zawężać katalog chorób zawodowych obowiązujący w danym zakładzie pracy? Kto orzeka o chorobie zawodowej? Co dzieje się z pracownikiem, u którego stwierdzono chorobę zawodową?

Choroba zawodowa – pojęcie

Choroba zawodowa to schorzenie spowodowane działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, które występują w miejscu pracy czy też szerzej – w środowisku pracy. Przy ocenie oddziaływania czynnika szkodliwego bierze się pod uwagę między innymi:

  • rodzaj, stopień i czas narażenia zawodowego,
  • warunki pracy,
  • sposób wykonywania pracy.

Choroba zawodowa – katalog

Co ważne, choroba zawodowa musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych. To oznacza, że pracodawca nie może dowolnie rozszerzać albo zawężać katalogu chorób zawodowych. Wykaz ten stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 roku w sprawie chorób zawodowych. Zgodnie z nim chorobami zawodowymi są:

  • zatrucia ostre albo przewlekłe lub ich następstwa wywołane przez substancje chemiczne,
  • gorączka metaliczna,
  • pylice płuc, w tym na przykład pylica: krzemowa, górników kopalń węgla, spawaczy, azbestowa, talkowa, grafitowa,
  • choroby opłucnej lub osierdzia wywołane pyłem azbestu,
  • przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, które spowodowało trwałe upośledzenie sprawności wentylacyjnej płuc z obniżeniem natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej (FEV1) poniżej 60% wartości należnej, wywołane narażeniem na pyły lub gazy drażniące, jeżeli w ostatnich 10 latach pracy zawodowej co najmniej w 30% przypadków stwierdzono na stanowisku pracy przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń,
  • astma oskrzelowa,
  • zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych,
  • ostre uogólnione reakcje alergiczne,
  • byssinoza,
  • beryloza,
  • choroby płuc wywołane pyłem metali twardych,
  • alergiczny nieżyt nosa,
  • zapalenie obrzękowe krtani o podłożu alergicznym,
  • przedziurawienie przegrody nosa wywołane substancjami o działaniu żrącym lub drażniącym,
  • przewlekłe choroby narządu głosu spowodowane nadmiernym wysiłkiem głosowym, trwającym co najmniej 15 lat,
  • nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi,
  • choroby skóry,
  • przewlekłe choroby układu ruchu wywołane sposobem wykonywania pracy,
  • przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego wywołane sposobem wykonywania pracy,
  • obustronny trwały odbiorczy ubytek słuchu typu ślimakowego lub czuciowo-nerwowego spowodowany hałasem, wyrażony podwyższeniem progu słuchu o wielkości co najmniej 45 dB w uchu lepiej słyszącym, obliczony jako średnia arytmetyczna dla częstotliwości audiometrycznych 1, 2 i 3 kHz,
  • choroby wywołane pracą w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego,
  • choroby wywołane działaniem wysokich albo niskich temperatur otoczenia,
  • zespół wibracyjny i jego postać: naczyniowa-nerwowa, kostno-stawowa, mieszana: naczyniowo-nerwowa i kostno-stawowa,
  • choroby układu wzrokowego wywołane czynnikami fizycznymi, chemicznymi lub biologicznymi,
  • choroby zakaźne lub pasożytnicze albo ich następstwa.

Choroba zawodowa – przesłanki

Żeby stwierdzić chorobę zawodową, należy spełnić dwie przesłanki: materialną i formalną. Przesłanką formalną jest fakt umieszczenia choroby w wykazie chorób zawodowych. Natomiast przesłanka materialna dotyczy oceny warunków pracy, na podstawie których można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że chorobę spowodowały czynniki szkodliwe dla zdrowia występujące w środowisku pracy albo powstała ona w związku ze sposobem wykonywania pracy (tzw. narażenie zawodowe).

Jeśli choroba występująca u pracownika znajduje się w wykazie chorób zawodowych, a ponadto można przyjąć, że miało miejsce narażenie zawodowe, mamy do czynienia z domniemaniem związku przyczynowo-skutkowego między tymi przesłankami. Natomiast jeśli od początku zatrudnienia pracownika zatrudniono w warunkach pracy narażających go na zachorowanie na chorobę zawodową, nie trzeba wykazywać związku pomiędzy czynnikami szkodliwymi dla zdrowia a wystąpieniem choroby. To domniemanie pracodawca może obalić, jeśli wykaże, że chorobę wywołał czynnik pozazawodowy lub wynikł z naturalnego rozwoju stanu chorobowego.

Przeczytaj również:
Wypadek przy pracy – pojęcie oraz tryb ustalania okoliczności i przyczyn

Choroba zawodowa – podejrzenie i zgłoszenie

Zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej dokonuje pracodawca albo lekarz właściwy do rozpoznania choroby zawodowej, który powziął podejrzenie jej wystąpienia u pracownika. Ponadto zgłoszenia mogą dokonać:

  • pracownik, który podejrzewa, że występujące u niego objawy mogą wskazywać na taką chorobę, przy czym pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną,
  • lekarz, niezależnie od specjalności,
  • były pracownik poprzez druk zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej,
  • lekarz stomatolog, który podczas wykonywania zawodu powziął podejrzenie wystąpienia u pacjenta choroby zawodowej,
  • lekarz weterynarii, który podczas wykonywania zawodu stwierdził u pracownika mającego kontakt z chorymi zwierzętami objawy mogące nasuwać podejrzenie choroby zawodowej.

Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej kieruje się do właściwego państwowego inspektora sanitarnego i właściwego okręgowego inspektora pracy.

Inspektor pracy wszczyna postępowanie. Pierwszym etapem jest skierowanie pracownika lub byłego pracownika do jednostki orzeczniczej I stopnia. Tam odbywa się badanie w celu wydania orzeczenia. Orzeczenie lekarza orzecznika wskazuje natomiast, czy stwierdzono wystąpienie choroby zawodowej, czy też zachodzi brak podstaw do jej rozpoznania.

Rozporządzenie w sprawie wykazu chorób przewiduje dwustopniową procedurę orzekania o chorobie zawodowej. Jednostki orzecznicze II stopnia rozpatrują wnioski o ponowne przeprowadzenie badań lekarskich. Wniosek taki należy złożyć w terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego. Wniosek składa się za pośrednictwem jednostki orzeczniczej I stopnia zatrudniającej lekarza, który wydał to orzeczenie. Orzeczenie wydane po ponownym badaniu jest ostateczne i nie przysługuje od niego ponowne odwołanie.

Orzeczenie przesyła się do pracownika, jednostki kierującej oraz właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Na podstawie tak zgromadzonego materiału właściwy inspektor sanitarny wydaje decyzję. Służy od niej odwołanie do nadrzędnej jednostki inspektoratu. To wyczerpuje ścieżkę administracyjną. Od drugiej decyzji można się jeszcze ewentualnie odwołać do sądu administracyjnego.

Choroby zawodowe – jednostki orzecznicze I i II stopnia

Jednostkami orzeczniczymi I stopnia zgodnie z rozporządzeniem są:

  • poradnie i oddziały chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy,
  • katedry, poradnie i kliniki chorób zawodowych akademii medycznych,
  • przychodnie i oddziały chorób zakaźnych poziomu wojewódzkiego - w zakresie chorób zawodowych zakaźnych i inwazyjnych,
  • jednostki organizacyjne zakładów opieki zdrowotnej, w których nastąpiła hospitalizacja - w zakresie rozpoznawania chorób zawodowych u pracowników hospitalizowanych z powodu wystąpienia ostrych objawów choroby.

Natomiast jednostkami orzeczniczymi II stopnia są:

  • od orzeczeń wydanych w jednostkach orzeczniczych I stopnia z punktu 1, 2 i 4 są przychodnie, oddziały i kliniki chorób zawodowych jednostek badawczo-rozwojowych w dziedzinie medycyny pracy (instytuty medycyny pracy),
  • od orzeczeń wydanych przez lekarzy zatrudnionych w jednostkach orzeczniczych z punktu 3 są katedry, poradnie i kliniki chorób zakaźnych i inwazyjnych akademii medycznych, a w odniesieniu do gruźlicy także jednostki badawczo-rozwojowe prowadzące rozpoznawanie i lecenie gruźlicy.

Przeczytaj również:
Czy pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę z powodu choroby?

Choroba zawodowa – obowiązki pracodawcy

Jeśli u pracownika rozpoznano chorobę zawodową, pracodawca ma obowiązek przede wszystkim:

  • ustalić przyczyny powstania choroby zawodowej,
  • ustalić charakter i rozmiar zagrożenia tą chorobą.

W czynnościach tych działa w porozumieniu z właściwym państwowym inspektorem sanitarnym. Ponadto pracodawca powinien niezwłocznie przystąpić do usunięcia czynników powodujących powstanie choroby zawodowej. Powinien również zastosować inne niezbędne środki zapobiegawcze, a ponadto zapewnić realizację zaleceń lekarskich.

Obowiązkiem pracodawcy jest również prowadzenie rejestru obejmującego przypadki stwierdzonych chorób zawodowych oraz podejrzeń takich chorób.

Artykuły 230 i 231 kp normują obowiązki pracodawcy polegające na tzw. przeniesieniu ochronnym. Zgodnie z tymi przepisami, w razie stwierdzenia u pracownika objawów wskazujących na powstawanie choroby zawodowej, pracodawca jest obowiązany, na podstawie orzeczenia lekarskiego, w terminie i na czas określony w tym orzeczeniu, przenieść pracownika do innej pracy nienarażającej go na działanie czynnika, który wywołał te objawy. Jeśli przeniesienie do innej pracy powoduje obniżenie wynagrodzenia, pracownikowi przysługuje dodatek wyrównawczy przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy. Ponadto pracodawca, na podstawie orzeczenia lekarskiego, przenosi do odpowiedniej pracy pracownika, który stał się niezdolny do wykonywania dotychczasowej pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i nie został uznany za niezdolnego do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W tym przypadku również ma zastosowanie przepis przyznający pracownikowi rentę wyrównawczą.

Jeśli choroba należy do tzw. chorób parazawodowych, czyli nie została wymieniona w wykazie chorób zawodowych, ale jest wywołana warunkami pracy, pracownik może dochodzić świadczeń odszkodowawczych na zasadach ogólnych wynikających z kodeksu cywilnego.