Przesłanki zniesławienia

W dniu  26 lutego 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie wydał wyrok dotyczący zagadnień obejmujących: przesłanki zniesławienia, przesłanki zniewagi oraz fakultatywność w zasądzaniu zadośćuczynienia.

Istotą zniesławienia jest pomawianie. Czynność sprawcza zniesławienia sprowadza się do pomawiania o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego do danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Zniesławienie, na co wskazuje sama nazwa tego występku, godzi w sławę innego podmiotu,.postrzeganą jako jego dobre imię i domniemanie wszelkich cech pozytywnych. Wynika z tego, że zniesławić można wyłącznie inną osobę, za pośrednictwem osób trzecich. A więc zarzut nie może być skierowany wyłącznie do pomawianego. Analizując treść art. 212 § 1 k.k. w powiązaniu z treścią art. 213 § 2 k.k., można skonstatować, że pomawianie polega na podnoszeniu zarzutu bądź na jego rozgłoszeniu.

Pojęcie pomawiania

Pomawianie to pojęcie wieloznaczne. W jego zakresie znaczeniowym mieści się:

  • oskarżanie,
  • zarzucanie,
  • przypisywanie,
  • posądzanie,
  • podejrzewanie o postępowanie lub właściwości negatywnie rzutujące na ocenę podmiotu, mające charakter poniżający w opinii publicznej, podrywający zaufanie społeczne.

Treścią pomówienia z reguły są informacje nieprawdziwe. W doktrynie istnieje spór co do tego, czy zniesławienie może dotyczyć informacji prawdziwych. Z treści art. 213 k.k. można wyprowadzić wniosek, że karalne pomówienie w określonych warunkach może obejmować swoją treścią także informacje polegające na prawdzie. Koherentnym aspektem jest to, czy treść pomówienia może obejmować oceny, czy też powinna sprowadzać się wyłącznie do faktów. Z jednej strony funkcjonuje pogląd, że oceny nie stanowią zniesławienia, a pomówienie powinno się odnosić wyłącznie do faktów. Jest on wynikiem uznania, że karalność ocen z jednej strony stanowiłaby zbytnią ingerencję w sferę wolności ekspresji, z drugiej zaś – nie poddawałaby się weryfikacji w kategoriach prawdy i fałszu, czego wymaga art. 213 § 1 k.k.

Za przekazywanie informacji prawdziwych nie można karać

Uwzględniając powyższe oraz mając na uwadze linię orzeczniczą ETPC, należy stanąć na stanowisku, że za przekazywanie informacji prawdziwych nie można karać. Należy przy tym pamiętać, że prawda jest niepodzielna. Jeśli ktoś przedstawia zatem niepełny obraz rzeczywistości i na nim opiera zarzut bądź przeinacza prawdziwe okoliczności, to takie zachowanie może być uznane za zniesławiające. Równolegle funkcjonuje jednak pogląd, implikowany niedomkniętym charakterem art. 213 § 1 k.k., że oceny mogą stanowić zniesławienie, podobnie jak wypowiedzi prawdziwe. Zwolennicy tego poglądu stoją na stanowisku, że ustawowe znamiona przestępstwa zniesławienia mogą zostać zrealizowane zarówno przez nieprawdziwe wypowiedzi o faktach, jak i wypowiedzi zawierające nieuzasadnione oceny, które narażają pomówionego na poniżenie lub utratę zaufania.

Warto przytoczyć również pogląd prezentowany przez A. Marka, że „pomówienie o niewłaściwe postępowanie powinno powoływać się na fakty, natomiast nie może ograniczać się do samych ocen dotyczących właściwości lub cech jednostki. Zarzut może więc dotyczyć nieuczciwości lub sprzedajności osoby pełniącej funkcję związaną z zaufaniem społecznym, a nie ograniczać się do stwierdzeń, że jest tępy, arogancki, nie odpowiadający oczekiwaniom itp.”

Kiedy dochodzi do zniesławienia?

Zdaniem Sądu Apelacyjnego do zniesławienia dochodzi w razie przypisania innej osobie takiego postępowania lub takich właściwości, które mogą ją:

  • poniżyć w opinii publicznej lub
  • narazić na utratę zaufania potrzebnego do zajmowania określonego stanowiska lub do wykonywania określonego zawodu bądź prowadzenia określonej działalności.

Ze względu na to, że zniesławienie godzi w opinię innych o danej osobie, podrywa ich zaufanie do niej, poniża ją w ich oczach, nie dojdzie do zniesławienia przez wypowiedź, której odbiorcą jest jedynie ta osoba. Aby nastąpiło zniesławienie, wypowiedź zawierająca treści naruszające cześć musi dotrzeć jeszcze do bodaj jednej innej osoby.

Zasądzenie zadośćuczynienia ma charakter fakultatywny. Od oceny sądu należy przyznanie pokrzywdzonemu ochrony w tej formie, nawet jeśli spełniono przesłankę w postaci bezprawności naruszenia dobra osobistego. Dodatkowo wskazać należy, że zadośćuczynienie pełni funkcję kompensacyjną i statysfakcyjną. Polega ona na pośrednim zrekompensowaniu poniesionej przez podmiot naruszonego dobra szkody niematerialnej, której skutków usunąć się nie da.

Zniewagę stanowią wypowiedzi godzące w godność danej osoby, obelżywe lub ośmieszające, niedające się zracjonalizować. Ze względu na to, że zniewaga godzi w poczucie własnej wartości danej osoby, znieważenie - inaczej niż zniesławienie - może nastąpić także wtedy, gdy odbiorcą wypowiedzi o treści naruszającej cześć jest wyłącznie ta osoba.