Przesłuchanie świadka i ocena jego wiarygodności

22 sierpnia 2019
/

Jednym z celów postępowania karnego jest ustalenie prawdy materialnej, na podstawie której możliwe jest wydanie sprawiedliwego wyroku. Cennym środkiem dowodowym są zatem zeznania świadków. Głównym problemem pozostaje tu jednak ocena ich wiarygodności. Przestrzeganie zasad procesowych dotyczących przesłuchania świadków, uregulowanych w Kodeksie postępowania karnego, oraz prawidłowa ocena uzyskanych od nich informacji mogą mieć kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie.

Swobodna wypowiedź

Zgodnie z art. 171 § 1 kpk, osobie przesłuchiwanej należy umożliwić swobodne wypowiedzenie się w granicach określonych celem danej czynności. Dopiero w kolejnym etapie możliwe jest zadawanie pytań zmierzających do uzupełnienia, wyjaśnienia lub kontroli wypowiedzi. Swobodna wypowiedź wymaga umożliwienia osobie przesłuchiwanej przedstawienia wszelkich znanych jej faktów i informacji dotyczących prowadzonej sprawy. Idealnym rozwiązaniem byłoby nieprzerywanie wypowiedzi zeznającego przez prowadzącego czynność. W praktyce jest to jednak trudne do wykonania. Organ dąży do uzyskania jak najpełniejszej informacji. Sama osoba przesłuchiwana nie zna natomiast oczekiwań organu względem niezbędnych okoliczności, jakie mają zostać podane. Dodatkowo upływający czas powoduje zatarcie niektórych faktów. Z tego powodu należy przyjąć, że już w tej fazie przesłuchania dopuszcza się zadawanie osobie przesłuchiwanej pytań. Nie powoduje to wyłączenia swobody wypowiedzi – co najwyżej ogranicza jej spontaniczność. Co istotnie, zgodnie z art. 171 § 7 kpk, wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu.

Zadawanie pytań osobie przesłuchiwanej

Drugą fazą przesłuchania jest zadawanie pytań osobie przesłuchiwanej. Zgodnie z art. 171 § 1 kpk celem zadawania pytań jest uzupełnienie, wyjaśnienie oraz kontrola treści złożonych swobodnie zeznań. Jednocześnie przyjęto, że w pewnych sytuacjach możliwość ich zadawania jest wyłączona.

Regułą jest niedopuszczalność pytań sugerujących osobie przesłuchiwanej odpowiedzi (art. 171 § 4 kpk), pytań nieistotnych (art. 171 § 6 kpk) czy pytań niestosownych (art. 370 § 4 kpk). Pytaniami sugerującymi odpowiedź będą pytania zawierające w swojej hipotezie wskazaną odpowiedź lub sugestię, jaka powinna być ta odpowiedź. Odrębną kategorię pytań podlegających uchyleniu stanowią pytania niestosowne (art. 370 kpk), do których należy zaliczyć nie tylko te, które mogą wywołać negatywną postawę świadka wobec organu procesowego i samej czynności przesłuchania, lecz także wszystkie mające na celu jego poniżenie, skompromitowanie czy będące zwyczajnie obraźliwe. Pytania nieistotne natomiast nie wywierają wpływu na wartość dowodową udzielanych informacji. Mogą mieć jednak charakter uciążliwy dla przesłuchiwanego i niepotrzebnie przedłużać czynność przesłuchania. 

Sąd może pytać o więcej

W postępowaniu sądowym wszczętym z urzędu (gdzie inicjatywa dowodowa w pełni należy do sądu) członkowie składu orzekającego mają prawo zadawać pytania bezpośrednio osobie przesłuchiwanej bez wskazanego ograniczenia. Wyjątek stanowią sytuacje, w których sam organ procesowy zarządzi inaczej, lub gdy wynika to ze sposobu przesłuchania, np. dokonuje się przesłuchania małoletniego. 

Przeczytaj również:
Przesłuchanie świadka, którym jest dziecko

Kiedy mamy do czynienia z wyłączeniem swobody wypowiedzi?

Swobodę wypowiedzi niewątpliwie wyłączają okoliczności wymienione w art. 171 § 5 kpk. Przepis ten stanowi, że niedopuszczalne jest:

  • wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej;
  • stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.

Przypadki te stanowią enumeratywnie wskazane w ustawie sposoby przesłuchania niedozwolone przez polskie prawo. Zgodnie z art. 171 § 7 kpk wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia uzyskane wbrew zakazom wymienionym w art. 171 § 5 kpk nie mogą stanowić dowodu.

Jednak nie są to jedyne okoliczności, które wyłączają swobodę wypowiedzi. Ograniczenie takie stanowić może również przykładowo obecność innej osoby w toku czynności, sposób prowadzenia przesłuchania (np. wielokrotne przesłuchiwanie danej osoby na te same okoliczności) czy stan psychofizyczny poddawanego czynności (np. znajdowanie się pod wpływem alkoholu czy innych środków odurzających, a także leków).

Przeczytaj również:
Kontrowersyjne metody oceny zeznań i wyjaśnień – hipnoza

Badanie nieszczerości wypowiedzi

Istnieją różne metody pomocne w badaniu nieszczerości wypowiedzi, które przede wszystkim oparte są na technice zadawania pytań i na nietypowym odpowiadaniu na pytania testów. Stanowi to materię z dziedziny kryminalistyki i psychologii sądowej. Jednym z możliwych modeli są tzw. cztery zespoły pozwalające na ocenę wiarygodności zeznań, polegające na obserwacji i analizie:

  • przebiegu zeznania – brana jest tu pod uwagę stałość rozłożonych w czasie zeznań (np. w zakresie zgodności opisu zdarzenia, osób w nim uczestniczących oraz danych dotyczących miejsca zdarzenia, oświetlenia czy ciemności),
  • treści przekazywanych informacji – tu zasadniczym elementem przemawiającym za wiarygodnością zeznań będzie przykładowo stopień szczegółowości przekazywanych informacji,
  • sposobu zeznawania – czyli np. zaobserwowanie emocjonalnego charakteru zeznań świadka, jego naturalnych reakcji czy udzielania odpowiedzi bez dłuższych pauz na zastanowienie;
  • możliwych motywacji prowadzących do złożenia wiarygodnych zeznań. 

Co istotne, wskazane cechy zeznania stają się właściwym kryterium wiarygodności dopiero wówczas, gdy zostaną powiązane z określonymi cechami osobowości świadka.