Umów należy dotrzymywać

Kolejną omawianą przeze mnie paremią łacińską, jakże aktualną w dzisiejszych czasach, jest zasada pacta sunt servanda. Oznacza ona nic innego jak to, że umów należy dotrzymywać. Zdanie wydawałoby się banalne i oczywiste dla każdego, w rzeczywistości jednakże często niestosowane. Gdyby było inaczej, nie byłoby w sądach – jak jest to obecnie – około 15 mln wytoczonych spraw.

Znaczenie paremii na gruncie prawnym

Paremia pacta sunt servanda ma zapewniać stabilność i pewność obrotu prawnego. Jedna strona umowy powinna mieć jak największą pewność, że druga strona wywiąże się z nałożonego na nią przez stosunek prawny obowiązku. Przy zawarciu umowy najmu wynajmujący powinien mieć pewność, że najemca będzie terminowo uiszczał czynsz, w przypadku umowy o pracę – pracodawca chce wierzyć w to, że pracownik będzie wywiązywał się ze swoich obowiązków, przy umowie sprzedaży kupujący ma prawo żądać wydania przedmiotu sprzedaży, a sprzedający oczekuje zapłaty.

Mimo braku dosłownego uregulowania tej zasady w przepisach jej obowiązywanie nie powinno budzić żadnych wątpliwości. Można jednakże uznać, że pośrednio wyraża ją art. 354 kodeksu cywilnego mówiący o tym, że dłużnik musi wykonać zobowiązanie, które na siebie przyjął.

Odstępstwa od reguły pacta sunt servanda

Jak wskazałam wyżej, zasada, że umów należy dotrzymywać, jest co do zasady regułą niezaprzeczalną. Jednakże regułę tą można wyłączyć zarówno w samym stosunku prawnym, jak również na szczeblu ustawowym.

Prawo cywilne przewiduje zasadę swobody umów. Oznacza to, że co do zasady strony umowy mogą umówić się na cokolwiek, o ile obie się na to zgadzają. Mogą więc na przykład w łączącym je stosunku prawnym przewidzieć możliwość wcześniejszego wypowiedzenia umowy. Ponadto umowa (a w niektórych przypadkach nawet akt prawny) może przewidywać możliwość odstąpienia od umowy. Instytucja ta od wypowiedzenia różni się tym, że w przypadku odstąpienia przyjmuje się, że umowa nigdy nie została zawarta.

Wyjątek od zasady pacta sunt servanda zawarty został również w kodeksie cywilnym. W art. 357(1) kc ujęta została klauzula rebus sic stantibus. Zgodnie z nią istnieje możliwość dokonania, na mocy orzeczenia sądu, zmiany ustalonego przez strony umowy sposobu wykonania zobowiązania, w tym zmiany wysokości świadczenia, a nawet rozwiązania umowy. Jest to jednak możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy na przykład po zawarciu umowy doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków, na wskutek których spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidziały przy zawarciu umowy.

Zasada pacta sunt servanda po raz kolejny pokazuje, że wiele paremii łacińskich, ukształtowanych w prawie rzymskim, jest żywych również na gruncie współczesnych uregulowań prawnych. Dlatego ich poznanie, mimo powolnego zanikania znajomości języka łacińskiego, powinno być ważne nie tylko dla prawników, ale również dla każdego człowieka.