Umowa potrącenia – kiedy jest możliwa?

28 stycznia 2021
hello world!

Instytucja potrącenia pełni ważną rolę z punktu widzenia przyspieszenia obrotu – skutkiem potrącenia jest bowiem to, że dwie wierzytelności przysługujące wzajemnie dwóm osobom podlegają umorzeniu. Przez dokonanie tej czynności osiąga się efekt podobny do wykonania tych dwóch świadczeń, których faktycznie strony nie muszą spełniać, przez co unika się ryzyka i kosztów. Kiedy możliwe będzie zawarcie umowy potrącenia?

Na czym polega potrącenie?

Zgodnie z art. 498 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm., dalej również jako „k.c.”) gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Można wyróżnić dwa rodzaje potrąceń – ustawowe i umowne (nazywane niekiedy kompensatą). Potrącenie spełnia trzy funkcje. Efektem potrącenia jest taki stan, jaki nastąpiłby, gdyby obaj dłużnicy spełnili swoje świadczenia (funkcja zapłaty). Co prawda żaden z nich nie uzyskuje świadczenia, ale każdy zostaje zwolniony ze swojego długu. Potrącenie spełnia również funkcję egzekucyjną. Dzięki jego zastosowaniu następuje skutek taki, jakby potrącający wymusił wykonanie zobowiązania. Wreszcie potrącenie ma funkcję gwarancyjną. W momencie, kiedy staje się dopuszczalne, wierzyciel ma pewność zaspokojenia wierzytelności.

Potrącenie ustawowe

Potrącenie ustawowe, uregulowane w art. 498 k.c., pomimo przyjętej nazwy, nie dochodzi do skutku z mocy prawa. Jego podstawą jest bowiem oświadczenie woli jednej ze stron. Może być ono złożone jedynie wówczas, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 498 i następnych k.c. W literaturze sporny jest charakter przepisów o potrąceniu ustawowym. Z jednej strony prezentowane jest stanowisko o względnym charakterze tych unormowań. Uważa się, że dotyczy to nie tylko sytuacji, w której strony decydują się na dokonanie potrącenia według uregulowanych umownie odmiennych zasad, ale także możliwości nieskorzystania w ogóle z potrącenia przez dłużnika (zrzeczenie się przez dłużnika zarzutu potrącenia), wyłączenia możliwości jego stosowania w stosunkach pomiędzy stronami itp.

Z drugiej strony podkreśla się konieczność spełnienia przez potrącającego wszelkich rygorów wskazanych w art. 498 k.c., co przesądzałoby o bezwzględnym znaczeniu tych przepisów. To stanowisko uzasadnione jest faktem, że potrącenie stanowi jednostronną czynność prawną oddziałującą na stosunki prawne stron, dlatego nie może być dowolne (np. L. Stępniak, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1994 r., sygn. I CRN 149/94).

Należy wyrazić pogląd pośredni. Podmioty prawa mają możliwość zastosowania potrącenia w wersji umownej lub w ogóle mogą z tej instytucji nie korzystać. W tym znaczeniu zachowują swobodę wyboru. Jednak jeśli zdecydują się na zastosowanie potrącenia ustawowego, będą zmuszone przestrzegać reguł wskazanych w przepisach art. 498 i n. k.c.

Potrącenie umowne

Do potrącenia może też dojść na podstawie umowy zawartej między stronami. Zostaną ustalone tutaj zasady dokonania potrącenia wzajemnych wierzytelności w przyszłości. W umowie tej mogą być ustalone inne warunki umożliwiające dokonanie potrącenia, niż to wynika z art. 498 i kolejnych k.c. Do potrącenia umownego (kompensaty) może więc dojść, gdy wierzytelności nie są wymagalne. Możliwe jest ono do zastosowania także wtedy, gdy potrącane wierzytelności nie są jednorodzajowe. Dopuszczalne jest także określenie przez strony daty skuteczności potrącenia, tzn. czy działa ono wstecz, czy też skuteczne jest od dnia zawarcia porozumienia w przedmiocie potrącenia między stronami.

Istnieje także możliwość dokonania umownego potrącenia wierzytelności przedawnionych lub innych wynikających z zobowiązań naturalnych (wyrok Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1998 r., sygn. II CKN 849/98). Potrącenie umowne (umowa potrącenia) jest bowiem umową stron nieuregulowaną przepisami ustaw (nienazwaną). Ewentualnie szczególnym rodzajem umowy, której celem jest modyfikacja sposobu wykonania istniejącego zobowiązania. Niezależnie od przyjętej kwalifikacji prawnej znajdzie do niej zastosowanie zasada swobody tworzenia umów.

Umorzenie do wysokości niższej wierzytelności

Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 § 2 k.c.). Oznacza to, że wierzyciel, któremu przysługuje wierzytelność o wartości wyższej, zachowuje więc częściowo swą wierzytelność, stanowiącą różnicę między jej wysokością a kwotą wierzytelności potrącanej. Dotyczy to zarówno nadwyżki ponad część umorzoną, jak i tej części wierzytelności, którą zgłoszono do potrącenia, jednak sąd tego nie uwzględnił. Roszczeń tych można dochodzić w drodze osobnego procesu (wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 1983 r., sygn. IV CR 260/83).

W związku ze skutkiem potrącenia wyrażającym się w wygaśnięciu wierzytelności po jego dokonaniu każda ze stron może żądać wydania dokumentów, które stwierdzają wykonanie zobowiązania (art. 465 k.c.). W efekcie potrącenia dochodzi również do wygaśnięcia wszelkich praw związanych z wierzytelnością. Dotyczy to zwłaszcza zabezpieczeń wierzytelności (np. poręczenia, kaucji, zastawu, hipoteki, przewłaszczenia na zabezpieczenie). Jeżeli na skutek potrącenia wierzytelność nie wygasa w całości, prawa te również pozostają w mocy, jednak jedynie co do nieumorzonej części wierzytelności.

Oświadczenie jako podstawa potrącenia

Zgodnie z art. 499 k.c. potrącenie nastąpi w wyniku złożenia oświadczenia drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Innymi słowy, potrącenie dokonywane jest przez złożenie przez jedną z uwikłanych w podwójny stosunek zobowiązaniowy osób stosownego oświadczenia woli. Dopóki więc do tego nie dojdzie, dopóty potrącenie nie następuje, nawet jeśli spełnione są przesłanki jego dokonania. Konsekwencją złożenia oświadczenia o potrąceniu jest umorzenie obu wierzytelności do wysokości niższej z nich (art. 498 § 2 k.c.). Skutek ten następuje z chwilą dotarcia oświadczenia do adresata w taki sposób, aby ten mógł zapoznać się z jego treścią. Jak już wspomniano, potrącenie nie wymaga zgody drugiej strony. Jeśli się ona nie zgadza, może wystąpić z powództwem o zapłatę swojej wierzytelności. W toku sporu sąd rozstrzygnie, czy potrącenie zostało skutecznie złożone i do jakiej wysokości umarzają się obie wierzytelności. 

chevron-down
Copy link