Zasada domniemania niewinności

8 stycznia 2021
hello world!

Zgodnie z art. 5 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm., dalej również jako „k.p.k.”), oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Jest to tzw. zasada domniemania niewinności.

Zasada konstytucyjna i prawa międzynarodowego

Artykuł 5 § 1 k.p.k. reguluje na potrzeby procesu karnego konstytucyjną zasadę domniemania niewinności, ustanowioną w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. Co do sposobu pozytywnego ujęcia tej regulacji, art. 5 § 1 k.p.k. jest zgodny także z postanowieniami międzynarodowych aktów prawnych. W szczególności art. 6 ust. 2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą. Należy wskazać, że Europejska Konwencja Praw Człowieka dla obalenia domniemania niewinności wymaga nie wydania wyroku, ale „udowodnienia winy zgodnie z ustawą”. 

Przeczytaj również: Domniemanie prawne i faktyczne

Treść zasady domniemania niewinności

Na treść zasady domniemania niewinności od strony negatywnej składa się szereg zakazów:

  • domniemywania winy oskarżonego,
  • przesądzania winy oskarżonego przed prawomocnym zakończeniem procesu karnego,
  • traktowania oskarżonego od wszczęcia postępowania karnego jak sprawcę zarzucanego mu czynu,
  • konstruowania faktycznych domniemań winy.

Warto zauważyć, że zasada domniemania niewinności nie tylko wiąże sąd przesądzający o kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego. Obowiązuje bowiem także na wstępnym etapie procesu. Muszą więc brać ją pod uwagę nie tylko organy ścigania, lecz także sąd decydujący na etapie postępowania przygotowawczego np. o środku zapobiegawczym, jakim jest tymczasowe aresztowanie. Co więcej, obowiązywanie zasady domniemania niewinności nie ogranicza się jedynie do sfery procesu karnego. Tytułem przykładu można wskazać na przepisy prawa prasowego. Zabraniają one bez zezwolenia organu procesowego publikowania danych osobowych osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa (art. 13 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe, t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1914).

Konsekwencje

Z zasady domniemania niewinności wynikają pewne konsekwencje dla przebiegu procesu karnego oraz obowiązki organów procesowych; są one tożsame z gwarancjami procesowymi oskarżonego, rozumianymi jako instytucje procesowe służące realizacji zasad procesowych. Do najważniejszych ustawowych gwarancji zasady domniemania niewinności w doktrynie procesu karnego zalicza się:

  • regułę in dubio pro reo określoną w art. 5 § 2 k.p.k., zgodnie z którą wątpliwości należy tłumaczyć na korzyść oskarżonego,
  • prawo do niekaralności fałszywych wyjaśnień oskarżonego, o ile mieszczą się one w granicach szeroko rozumianego prawa do obrony (art. 6 k.p.k.);
  • regułę ciężaru dowodu (onus probandi) rozumianej z jednej strony jako prawny obowiązek dowodzenia (ciężar formalny), z drugiej zaś jako niekorzyść wynikającą z nieudowodnienia (upadku) tezy dowodowej (ciężar materialny). Tradycyjnie w doktrynie procesu karnego przyjmowano, że prawny obowiązek dowodzenia spoczywa na sądzie i oskarżycielu, natomiast ten ostatni ponosi skutek nieudowodnienia winy oskarżonemu, jakim jest wyrok uniewinniający. Konsekwencją zasady domniemania niewinności jest reguła, że żaden z tych rodzajów ciężaru dowodu nie spoczywa na oskarżonym, z wyjątkiem spraw o zniesławienie, gdzie obciąża go obowiązek udowodnienia, że czyniony przez niego niepublicznie zarzut jest prawdziwy bądź czyniony publicznie prawdziwy zarzut służy obronie społecznie uzasadnionego interesu (art. 213 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1444 z późn. zm.);
  • prawo oskarżonego do milczenia i niedostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 k.p.k.).

Czas obowiązywania zasady domniemania niewinności

W kwestii zasady domniemania niewinności istotne jest określenie zakresu czasowego jej obowiązywania. Należy zatem określić moment początkowy, od którego obowiązuje, i końcowy, kiedy to zostaje obalona. Konstytucja gwarantuje prawo domniemania niewinności każdemu. Niezależnie od tego, czy jego odpowiedzialność jest poddawana ocenie w toku postępowania, czy też nie. Tym samym należy uznać, iż nawet przed pojawieniem się w procesie strony biernej domniemanie to obejmuje wszelkich jego uczestników.

Natomiast w zakresie terminu końcowego obowiązywania tej zasady, a zatem tego, kiedy domniemanie niewinności wygasa, ustawa jednoznacznie wskazuje, że jest to chwila wydania prawomocnego wyroku, w którym uznano za winnego określony podmiot. Zasada ta obowiązuje zatem w całym procesie karnym: od jego wszczęcia wobec podejrzanego aż do prawomocnego zakończenia postępowania.

Jednocześnie oznacza to, że nie można przyjmować istnienia domniemania niewinności w toku postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania czy postępowania kasacyjnego w sytuacji uprzedniego skazania oskarżonego. Postępowania te mogą bowiem toczyć się dopiero po wydaniu prawomocnego orzeczenia. Domniemanie to obowiązuje „na nowo” w sytuacji uchylenia prawomocnego orzeczenia w wyniku postępowania wznowieniowego lub kasacyjnego, jednak nie w toku tych postępowań*.

Przeczytaj również: Wznowienie postępowania karnego Kiedy można wnieść kasację od wyroku w sprawie karnej?

Obalenie zasady domniemania niewinności

Domniemanie niewinności zostaje obalone prawomocnym wyrokiem skazującym. W przypadku wyroku warunkowo umarzającego postępowanie karne istotne jest dodatkowo ustalenie, czy wyrok ten obala domniemanie niewinności, czy też nie stwarza takiego stanu rzeczy. Obecnie co do zasady w doktrynie przyjmuje się, że wyrok taki obala domniemanie niewinności, które jednak odżywa w sytuacji, gdy dojdzie do podjęcia postępowania karnego. 

Przeczytaj również: Kiedy sąd może zastosować warunkowe umorzenie postępowania?

Zastosowanie zasady domniemania niewinności

Niezależnie od przyjmowanej koncepcji rozumienia zasady domniemania niewinności nakazem płynącym z powyższej normy prawnej jest nakaz wydania wyroku uniewinniającego w sytuacji nieudowodnienia winy w toku postępowania. Należy podkreślić, że zasada domniemania niewinności wyklucza możliwość przypisania winy za czyn stanowiący przestępstwo przez inny organ niż sąd karny czy Trybunał Stanu.

Tym samym sąd cywilny rozpoznający sprawę związaną z naruszeniem dóbr osobistych, gdy powodem jest oskarżony w innym postępowaniu, nie może samodzielnie ustalić, że powód jest winny popełnienia przestępstwa (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 12 października 2011 r., sygn. I ACa 326/11). Do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu karnym winy określonej osoby ma ona prawo do ochrony dobrego imienia. Może też korzystać z dobrodziejstwa instytucji gwarantujących ochronę dóbr osobistych (art. 23 i związany z nim art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 z późn. zm.). Wiąże się to z koniecznością uznania, że zasada domniemania niewinności działa na osoby fizyczne, zakazując im publicznego wypowiadania sądów co do winy oskarżonego.

Podobnie sąd penitencjarny nie może w toku orzekania w przedmiocie wykonania kary dokonać takiego ustalenia w stosunku do toczącego się równolegle postępowania karnego o inne przestępstwo i wyciągać na tej podstawie negatywnych konsekwencji dla skazanego (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 31 stycznia 2011 r., sygn. II AKzw 15/11).

* Należy jednak wskazać na istotną problematykę związaną z możliwością orzeczniczą sądów odwoławczych. Nie jest bowiem wykluczone, że w toku postępowania odwoławczego sąd uchyli wyrok jedynie co do rozstrzygnięcia o karze. Utrzyma natomiast w mocy rozstrzygnięcie co do winy. Wówczas nie funkcjonuje domniemanie niewinności, które zostało wszak obalone prawomocnym wyrokiem sądu. Powoduje to w konsekwencji związanie sądu orzekającego w przekazanym przedmiocie poprzednim uznaniem winy. 

chevron-down
Copy link