Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej - winy, słuszności i ryzyka

15 września 2021
hello world!

Kiedy dochodzi do zdarzenia powodującego szkodę, zawsze pojawia się pytanie o osobę odpowiedzialną za to zdarzenie. W polskim prawie cywilnym ustalone są pewne reguły, których stosowanie pozwala na określenie osoby, na której ciążyć będzie odpowiedzialność. Reguły te odnajdują swój wyraz w przepisach Kodeksu cywilnego, a w doktrynie określa się je jako zasady odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej w prawie cywilnym

Dokładny katalog zasad odpowiedzialności odszkodowawczej jest tematem dyskusji przedstawicieli doktryny. Jednak są zasady, co do których istnienia większość badaczy prawa cywilnego jest zgodna i pojawiają się one w większości opracowań akademickich oraz w orzecznictwie. Należą do nich zasady:

  • winy,
  • ryzyka oraz
  • słuszności.

W praktyce odpowiedzialność odszkodowawcza powstaje najczęściej w oparciu o zasadę winy lub zasadę ryzyka. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego zasady te mają zastosowanie w przypadku większości zdarzeń, w wyniku których powstaje szkoda.

Odpowiedzialność na zasadzie winy - na czym polega?

Podstawową zasadą odpowiedzialności odszkodowawczej jest zasada winy. Jej sens polega na tym, że osoba, która swoim postępowaniem wyrządziła jakiemuś podmiotowi szkodę, powinna ponieść tego konsekwencje i wyrównać wywołany uszczerbek. Zachowanie osoby, na której będzie ciążyć odpowiedzialność odszkodowawcza może polegać zarówno na jej działaniu, jak i zaniechaniu.

Przy okazji warto jest wytłumaczyć pojęcie winy w prawie cywilnym. Wina nie posiada definicji legalnej, co oznacza, że próżno szukać wytłumaczenia tego pojęcia w ustawach. Co więcej, stanowisko przedstawicieli doktryny również nie jest jednolite. Jednak większość z nich w najnowszych opracowaniach zdaje się skłaniać ku normatywnej koncepcji winy, znanej z prawa karnego. Oznacza to, że winę można rozumieć jako naganną decyzję człowieka, która doprowadziła do podjęcia przez niego bezprawnego czynu lub zaniechania. Winę ponosić może jedynie osoba poczytalna, która osiągnęła odpowiedni wiek.

Zasada winy w Kodeksie cywilnym

Zasada winy ujęta jest wprost w art. 415 k.c. Zgodnie z jego treścią, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Odnosi się do niej również art. 471 k.c., zgodnie z którym dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Przepis art. 415 odnosi się do odpowiedzialności na zasadzie winy ex delicto, a art. 471 k.c. do odpowiedzialności odszkodowawczej ex contractu. Powszechnie znane są jako odpowiedzialność deliktowa i kontraktowa.

Rzecz jasna nie są to jedyne artykuły Kodeksu cywilnego odnoszące się do odpowiedzialności na zasadzie winy. Są jednak kluczowymi, wskazującymi rodzaje odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej - wina w nadzorze

Zaskakującym dla wielu może być fakt, iż na podstawie zasady winy można odpowiadać nie tylko za własne zachowania. Prawo przewiduje przypadki, w których ponosi się odpowiedzialność za cudze czyny. Jak to możliwe?

Otóż ustawodawca uznał, że zawinionym czynem człowieka może być niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku nadzoru nad inną osobą. Jeśli ta osoba, nad którą powinien być sprawowany nadzór, swoim zachowaniem wyrządzi szkodę osobie trzeciej, to zobowiązany do nadzoru ponosi odpowiedzialność za tę szkodę.

Nieistotnym w tym przypadku jest to, że bezpośrednio do szkody doprowadziło zachowanie innej osoby. Zobowiązany do nadzoru nad tą osobą ponosi odpowiedzialność za własne zachowanie, polegające na niedopełnieniu obowiązku starannego nadzoru.

Do winy w nadzorze odnosi się przede wszystkim art. 427 k.c., który stanowi, że kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru. Przepis ten stosuje się również do osób wykonywających bez obowiązku ustawowego ani umownego stałą pieczę nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można.

W praktyce możliwe jest, aby poszkodowany dochodził odszkodowania również od osoby, nad którą miał być sprawowany nadzór, i której zachowanie bezpośrednio spowodowało uszczerbek. Zazwyczaj jest to możliwe pod warunkiem, że osobie tej można przypisać winę. Zazwyczaj, ponieważ od tej zasady istnieje wyjątek oparty o zasadę słuszności.

Zasady odpowiedzialności odszkodowawczej - wina w wyborze

Wina w wyborze dotyczy przypadku, w którym zlecono pewne zadanie do wykonania innej osobie. Przepis odnoszący się do opisywanej sytuacji znajduje się w art. 429 k.c. Zgodnie z jego treścią - kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.

Należy podkreślić, że art. 429 k.c. dotyczy przypadku, w którym czynność została zlecona samodzielnemu wykonawcy. Na czym więc polega wina w wyborze? Jak sama nazwa wskazuje - w tym przypadku osoba ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadzie winy w sytuacji, w której dokonała niewłaściwego wyboru wykonawcy. Dlatego tak ważne jest staranne wybranie osób, jakim powierza się samodzielne wykonanie zleconych zadań.

Istotnym dla wskazania osoby odpowiedzialnej za czyn lub zaniechanie wykonawcy jest określenie tego, jak wyrządził on szkodę. To znaczy czy wyrządził ją przy okazji wykonywania zleconego zadania, czy podczas wykonywania go. Jeżeli wykonawca wyrządził szkodę jedynie przy okazji wykonywania zlecenia - zlecający nie odpowiada za jego zachowanie.

Z treści art. 429 k.c. wynika prawne domniemanie winy w wyborze. Można je jednak obalić i wydaje się, że w większości przypadków nie powinno stanowić to problemu. W jaki sposób wykazać brak winy w wyborze? Najprostszym sposobem jest wykazanie faktu powierzenia zadania osobie zawodowo zajmującej się wykonywaniem czynności określonego rodzaju. Jest to jeden z wielu argumentów przemawiających za zlecaniem usług specjalistom.

Odpowiedzialność na zasadzie winy - przykłady

Wymyślenie przykładu sytuacji, w której osoba będzie odpowiadała za swoje zachowanie na zasadzie winy nie powinno stanowić dla nikogo problemu. Chodzi o wszystkie sytuacje, w których osoba, której można przypisać winę, powoduje szkodę. Będzie tak na przykład, kiedy niezadowolony po egzaminie student wbije gwóźdź w auto wykładowcy.

Jak zostało wspomniane wcześniej, na zasadzie winy będzie również odpowiadała osoba, która w nieprawidłowy sposób pełniła nadzór. Przykładem może być odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zwierzę. Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której właściciel będzie odpowiadał za zniszczenia wyrządzone przez jego pupila podczas wspólnej wizyty w restauracji.

Odpowiadać na zasadzie winy będzie też osoba, która zleci naprawę prysznica krawcowi, który deklarował, że doskonale poradzi sobie z tym zadaniem. Jeżeli podczas "naprawiania" zaleje mieszkanie sąsiada osoby zlecającej, to będzie ona ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą za jego działanie.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - na czym polega?

Nie trzeba ponosić winy za szkodę, aby ponosić za nią odpowiedzialność odszkodowawczą. Można ponosić ją na zasadzie ryzyka. Zgodnie z tą zasadą odpowiedzialności osoba korzystająca z pewnych niebezpiecznych dla otoczenia urządzeń lub sprawująca zwierzchnictwo nad innymi osobami w celu realizacji własnych interesów ponosi odpowiedzialność za związane z tymi faktami szkody. Zagrożeni odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka są przede wszystkim przedsiębiorcy.

Trudno jest uwolnić się od odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Jest to możliwe jedynie w przypadkach wykazania, że szkoda nastąpiła:

  • wskutek siły wyższej;
  • wyłącznie z winy poszkodowanego oraz
  • z winy osoby trzeciej, za którą podmiot nie ponosi odpowiedzialności.

Zasada ryzyka w Kodeksie cywilnym

Ze względu na fakt, iż prawo jest wyjątkowo rygorystyczne w kwestii odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, odpowiedzialność na jej podstawie można ponosić jedynie w ściśle określonych w ustawie przypadkach. Są one opisane w art. 430, 433-436 oraz 474 k.c.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka - przykłady

Skoro odpowiedzialność na zasadzie ryzyka można ponosić jedynie w przewidzianych przez Kodeks cywilny przypadkach, należy je wymienić. Na podstawie zasady ryzyka co do zasady odpowiadają:

  • zwierzchnik za podwładnego (art. 430 k.c.);
  • zajmujący pomieszczenie za wylanie, wyrzucenie lub spadnięcie z niego przedmiotu (art. 433 k.c.);
  • posiadacz budowli za jej zawalenie się, chyba że zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części nie wynikło ani z braku utrzymania budowli w należytym stanie, ani z wady w budowie. (art. 434 k.c.);
  • osoby prowadzące przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch tego przedsiębiorstwa lub zakładu. Ustawodawca zaznaczył, że przepis ten stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw lub zakładów wytwarzających środki wybuchowe albo posługujących się takimi środkami (art. 435 k.c.);
  • samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji, chyba że posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny (art. 436 k.c.);
  • dłużnik za działania i zaniechania osób, z których pomocą wykonuje zobowiązanie, jak również osób, którym powierza wykonanie tego zobowiązania (art. 474 k.c.).

Odpowiedzialność na zasadzie słuszności - na czym polega?

Podobnie jak w przypadku zasady ryzyka - na podstawie zasady słuszności osoba jest odpowiedzialna odszkodowawczo niezależnie od możliwości przypisania jej winy. Zasada słuszności oparta jest o motywy etyczne oraz zasady współżycia społecznego. Ze względu na swoją specyfikę zasada ta nie jest często spotykana w praktyce i funkcjonuje jako subsydiarna. 

Zasada słuszności w Kodeksie cywilnym

Kolejnym podobieństwem łączącym zasadę słuszności i zasadę ryzyka jest to, że obydwie mogą być stosowane jedynie w przypadkach przewidzianych przez ustawę. Istotną różnicą jest fakt, iż znaczenie zasady słuszności w praktyce jest nieporównywalnie mniejsze niż zasady ryzyka. Sytuacje, w których zasada słuszności może mieć zastosowanie wymienione są w art. 4172, 428 oraz 431 § 2 k.c.

Odpowiedzialność na zasadzie słuszności - przykłady

Przyjrzyjmy się zatem przewidzianym przez Kodeks cywilny przypadkom, w których w oparciu o zasadę słuszności powstanie odpowiedzialność odszkodowawcza. Będzie ona ciążyła na:

  • Skarbie Państwa, gdy podczas zgodnego z prawem wykonywania władzy publicznej została wyrządzona szkoda na osobie, warunkiem jest wystąpienie określonych okoliczności, za takie mogą być uważane zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne (art. 4172 k.c.);
  • sprawcy nieodpowiedzialnemu za szkodę z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego, w przypadku braku osób zobowiązanych do nadzoru albo gdy nie można od nich uzyskać naprawienia szkody, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego (art. 428 k.c.);
  • osobie, która chowa lub posługuje się zwierzęciem, w przypadku, w którym nie była odpowiedzialna według art. 431 § 1, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i tej osoby, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego (art. 431 § 2).
chevron-down
Copy link