Współpraca z organami ścigania – mały świadek koronny

16 września 2019
/

Artykuł 60 § 3 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk") przewiduje możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy, który współdziałał w popełnieniu przestępstwa z co najmniej dwiema innymi osobami, a który już w fazie postępowania przygotowawczego udzielił wymagane prawem informacje. Jest to instytucja tzw. małego świadka koronnego.

Instytucja małego świadka koronnego – przesłanki 

Osoba, którą obejmuje nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 60 § 3 kk, a więc uznania za tzw. małego świadka koronnego, zobowiązana jest do udzielenia szeregu istotnych dla postępowania informacji o popełnionym przestępstwie. Świadek taki informuje o wszystkich istotnych okolicznościach popełnienia przestępstwa, w tym także dotyczących rozmiarów dokonanego przestępstwa, sposobu działania, wielkości wyrządzonej szkody i uzyskanych korzyści. Co więcej, wymagane jest także wyczerpujące opisanie swojej roli i udziału w przestępstwie, a także roli i udziału pozostałych współsprawców. Istotne jest również wskazanie, że mały świadek koronny nie dozował przekazywanych informacji, ale od razu podał je wszystkie, później tylko ewentualnie uszczegóławiając je (wyrok Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2006 r., sygn. V KK 116/06).

Współdziałanie

Termin „współdziałanie” w rozumieniu art. 60 § 3 kk obejmuje współsprawców, sprawców polecających, kierowniczych, pomocników i podżegaczy (art. 18 kk; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28 czerwca 2001 r., sygn. II AKa 180/01). Sprawca ma współdziałać z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, za które został skazany, przy czym opis przypisanego mu czynu powinien wyraźnie zawierać informację, że konkretnego przestępstwa dopuścił się on w jednej z form przestępczego współdziałania, co najmniej z dwiema innymi osobami (postanowienie Sądu Najwyższego z 24 listopada 2010 r., IV KO 68/10). 

Ujawnienie informacji – co to oznacza w praktyce?

Obecnie nie jest jednoznacznie określone, w jaki sposób należy rozumieć czasownik „ujawniać”. Istnieje spór, czy przy przekazywanych przez współsprawcę informacjach ma znaczenie, czy były one już wcześniej znane organowi, czy też nie. Co do zasady, uznaje się za prawidłowe stanowisko, które nakazuje rozumieć czasownik „ujawniać” jako przekazanie przez sprawcę organowi powołanemu do ścigania przestępstw tylko takich wiadomości, które, według wiedzy informującego, nie były dotychczas znane organom ścigania (uchwała SN (7) z 29 października 2004 r., sygn. I KZP 24/04). Istotne jest tu także samo przełamanie przestępczej solidarności oraz pociągnięcie do odpowiedzialności wszystkich współdziałających. 

Przeczytaj również:
Świadek, świadek anonimowy, świadek koronny - charakterystyka

Istotność informacji

Ujawnione przez sprawcę okoliczności dotyczące popełnionego przestępstwa muszą być „istotne”, a więc dotyczyć przede wszystkim jego znamion. Innymi słowy, na ich podstawie musi stać się możliwe określenie rodzaju i rozmiaru przestępstwa. Artykuł 60 § 3 kk wymaga także, aby sprawca opisał wyczerpująco rolę i udział w tym przestępstwie wszystkich współdziałających. Chodzi tu więc o cały zakres odpowiedzialności karnej (postanowienie Sądu Najwyższego z 2 września 2003 r., sygn. II KK 105/03). Ujawnienie okoliczności nieistotnych nie gwarantuje nadzwyczajnego złagodzenia kary, i to nawet wówczas, gdy denuncjator spełnił warunek ujawnienia osób zaangażowanych w popełnienie przestępstwa. Ustawa wyraźnie wymaga łącznego spełnienia obu warunków, tj. ujawnienia osób współdziałających oraz istotnych okoliczności popełnienia przestępstwa.

Treść wyjaśnień

Co do zasady dominuje pogląd, że sprawca, chcący skorzystać z nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 60 § 3 kk, zobligowany jest do podtrzymywania treści wyjaśnień złożonych w postępowaniu przygotowawczym. Zobowiązanie to nie wynika bezpośrednio z treści przepisu o małym świadku koronnym, a z przepisów ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”). Zgodnie art. 540a pkt 1 kpk, postępowanie sądowe zakończone prawomocnym orzeczeniem można wznowić, jeżeli skazany, do którego zastosowano instytucję małego świadka koronnego, nie potwierdził w postępowaniu karnym ujawnionych przez siebie informacji. Nie można więc zastosować nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec sprawcy, który zmienia swoje wyjaśnienia przed prawomocnym zakończeniem postępowania (wyrok Sądu Najwyższego z 6 maja 2010 r., sygn. II KK 349/08).  

Kim jest mały świadek koronny?

Obligatoryjne złagodzenie kary

Skazany, aby skorzystać z nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 3 kk, powinien zatem ujawnić wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia, które – wedle jego subiektywnego przekonania – organowi temu dotychczas nie były znane (postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lutego 2003 r., sygn. II KK 113/02). Nadzwyczajne złagodzenie kary w przypadku uznania współdziałającego za małego świadka koronnego ma charakter obligatoryjny. Chodzi tu bowiem o wskazane już przełamanie solidarności przestępczej.

Co więcej, w przypadku małego świadka koronnego, sąd, wymierzając karę pozbawienia wolności do lat 5, może warunkowo zawiesić jej wykonanie na okres próby wynoszący do 10 lat, jeżeli uzna, że pomimo niewykonania kary sprawca nie popełni ponownie przestępstwa (art. 60 § 5 kk). Możliwe jest także odstąpienie od wymierzenia kary środka karnego, nawet gdyby ich orzeczenie było obowiązkowe. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy rola sprawcy w popełnieniu przestępstwa była podrzędna, a przekazane informacje przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa (art. 61 § 1 kk). Warunkowe zawieszenie wykonania kary w tym trybie powinno następować jednak w wyjątkowych sytuacjach.

Mały świadek koronny – instytucja do zmiany?

Instytucja małego świadka koronnego budzi wiele kontrowersji. Po głośnej sprawie rapera Bonusa RPK, który został skazany w związku z handlem narkotykami, właśnie na podstawie takich zeznań jej działanie zostało poddane analizie przedstawicieli Rzecznika Praw Obywatelskich. Narzędzie to bywa nadużywane przez osoby, które chcą w ten sposób obniżyć sobie karę. Jest atrakcyjne także dla śledczych, którzy dzięki takim zeznaniom zyskują potrzebne, choć mało wiarygodne, dowody. Również sądy dostrzegają problem z małym świadkiem koronnym i traktują takie zeznania jako dowód wymagający szczególnej skrupulatności i wnikliwości. 

Prawdopodobnie więc konieczne są zmiany, szczególnie w zakresie weryfikacji zeznań świadka, o którym mowa w art. 60 § 3 kk.

Przeczytaj również:
Bonus RPK chce zmienić polskie prawo - mały świadek koronny