Przedawnienie w prawie karnym

24 października 2019
/

Przedawnienie w prawie karnym oznacza zaniechanie karania przestępcy na skutek upływu wskazanego w przepisach prawa okresu. Jak wygląda kwestia przedawnienia ścigania, wyrokowania oraz wykonania kary w polskim prawie?

Instytucja przedawnienia karalności

Przedawnienie karalności jest instytucją prawa karnego, która polega na bezwzględnym – z mocy prawa – uchyleniu karalności czynów przestępnych po upływie ustawowo zakreślonego czasu. Oznacza to, że przedawnienie uchyla karalność, mimo że nie odbiera czynowi charakteru przestępnego. Ustanie karalności jest niezależne od woli stron postępowania oraz organu go prowadzącego. Stanowi wyłącznie konsekwencję upływu czasu kalendarzowego. Istotą przedawnienia jest zerwanie więzi pomiędzy przestępstwem a karą. Oznacza to, że jeżeli dojdzie do przedawnienia, to niedopuszczalne staje się wymierzenie jakiejkolwiek kary lub jakiegokolwiek środka karnego (wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2010 r., sygn. V KK 235/09). Skutkiem procesowym przedawnienia jest zakaz wszczynania postępowania karnego oraz nakaz umorzenia postępowania wszczętego w sprawie o przestępstwo, którego karalność ustała (art. 17 § 1 pkt 6 ustawy Kodeks postępowania karnego).

Przeczytaj również:
Kiedy sąd może zastosować warunkowe umorzenie postępowania?

Terminy przedawnienia a waga przestępstwa

W ramach przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego terminy przedawnienia są zróżnicowane w zależności od rodzaju przestępstwa i zagrożenia karą. Zgodnie z art. 101 § 1 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), karalność przestępstwa ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło lat:

  1. 30 – gdy czyn stanowi zbrodnię zabójstwa;
  2. 20 – gdy czyn stanowi inną zbrodnię;

2a) 15 – gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat;

  1. 10 – gdy czyn stanowi występek zagrożony karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata;
  2. 5 – gdy chodzi o pozostałe występki.

Przepis ten różnicuje zatem terminy przedawnienia karalności przez wzgląd na ich stopień „ciężkości”, a ponadto wysokość zagrożenia sankcją.

Przedawnienie - terminy

Przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego

W przypadku przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego podstawowe znaczenie ma moment, w którym pokrzywdzony dowiedział się, kto jest sprawcą przestępstwa. Karalność takiego przestępstwa ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy przestępstwa, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu jego popełnienia (art. 101 § 2 kk).

Przeczytaj również:
Kim jest oskarżyciel prywatny i jakie ma prawa?

Obliczanie biegu terminów przedawnienia

Należy przyjąć, że czasem, od którego rozpoczyna się liczenie upływu okresu przedawnienia, jest dzień, w którym:

  • sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany (art. 6 § 1 kk);
  • nastąpił skutek przestępstwa nim znamiennego (przestępstwo materialne);
  • pokrzywdzony uzyskał wiedzę o sprawcy przestępstwa prywatnoskargowego.

Natomiast zgodnie z art. 101 § 3 kk, w wypadkach przewidzianych w § 1 lub 2, jeżeli dokonanie przestępstwa zależy od nastąpienia określonego w ustawie skutku, bieg przedawnienia rozpoczyna się od czasu, gdy skutek nastąpił. W art. 101 § 4 kk uwzględniono z kolei szczególny termin przedawnienia karalności niektórych przestępstw popełnionych na szkodę osoby małoletniej. I tak, w przypadku:

  1. występków przeciwko życiu i zdrowiu, popełnionych na szkodę małoletniego, zagrożonych karą, której górna granica przekracza 5 lat pozbawienia wolności,
  2. przestępstw określonych w rozdziale XXV, popełnionych na szkodę małoletniego albo gdy treści pornograficzne obejmują udział małoletniego

– przedawnienie karalności przestępstwa nie może nastąpić przed ukończeniem przez niego 30. roku życia. Zapis ten ma zagwarantować odpowiednio długi czas dla małoletnich pokrzywdzonych na ujawnienie szczegółów przestępstw, których padli ofiarą.

Przedłużenie terminów przedawnienia

Przepis art. 102 kk modyfikuje terminy przedawnienia karalności określone w art. 101 kk. Wprowadza on zasadę, w świetle której jeżeli w czasie trwania poszczególnych okresów przedawnienia zostanie wszczęte postępowanie, karalność przestępstw wymienionych w art. 101 § 1 kk ustaje z upływem 10 lat, zaś we wszystkich pozostałych przypadkach z upływem 5 lat – od zakończenia tego okresu. Zgodnie z powyższą regułą w takiej sytuacji terminy przedawnienia ulegają przedłużeniu odpowiednio o 10 lub 5 lat.

Różnica między art. 101 kk a art. 102 kk jest taka, że w pierwszym z nich przedawnienie ma jeszcze charakter względny, tzn. jego termin może ulec przedłużeniu w razie wszczęcia postępowania przeciwko osobie. Natomiast w art. 102 kk przedawnienie ma już charakter bezwzględny, tzn. możliwość ukarania po upływie terminów przewidzianych w tym przepisie jest definitywnie wyłączona.

Przedawnienie - jak liczyć

Przedawnienie wykonania orzeczonej kary

Zasady dotyczące wykonania orzeczonych kar stanowią przede wszystkim, iż postępowanie wykonawcze wszczyna się bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne (art. 9 § 1 ustawy Kodeks karny wykonawczy). Instytucja przedawnienia wykonania kary stanowi natomiast wyłom od zasady jej bezzwłocznego wykonania. Upływ odpowiedniego czasu, w którym kara nie została wyegzekwowana, skutkuje bowiem dezaktualizacją celów karania. Zgodnie z art. 103 kk § 1 kk nie można wykonać kary, jeżeli od uprawomocnienia się wyroku skazującego upłynęło lat:

  1. 30 – w razie skazania na karę pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat albo karę surowszą;
  2. 15 – w razie skazania na karę pozbawienia wolności nie przekraczającą 5 lat;
  3. 10 – w razie skazania na inną karę.

Początkiem terminu przedawnienia wykonania kary jest data uprawomocnienia się wyroku skazującego.

Przepis art. 103 § 1 pkt 3 stosuje się odpowiednio do środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku.

Spoczywanie biegu przedawnienia

Spoczywanie (zawieszenie) terminu przedawnienia ścigania, wyrokowania lub wykonania kary ma miejsce wówczas, gdy bieg przedawnienia zostaje wstrzymany na pewien czas w związku z istnieniem określonej w ustawie przeszkody prawnej. Zgodnie z treścią art. 104 § 1 kk przedawnienie nie biegnie, jeżeli przepis ustawy nie pozwala na wszczęcie lub dalsze prowadzenie postępowania karnego (np. ze względu na immunitet procesowy). Przeszkodą taką nie może być jednak brak wniosku albo oskarżenia prywatnego. Po upływie okresu spoczywania (zawieszenia) biegu przedawnienia biegnie ono w dalszym ciągu, a czasu jego spoczywania nie wlicza się do okresu biegu.

Wyłączenie przedawnienia

Przepis art. 105 kk wyłącza stosowanie przedawnienia (w zakresie karalności oraz wykonania kary) w stosunku do określonych typów przestępstw. Wyłączenie to ma charakter bezwzględny. Uzasadnieniem tego unormowania jest szczególny ciężar niektórych przestępstw, który powoduje, że argumenty przemawiające za przedawnieniem, takie jak zacieranie się poczucia krzywdy czy potrzeby karania – tracą rację bytu (Kodeks karny. Część ogólna..., red. J. Giezek, 2007, s. 660). Zgodnie z art. 105 § 1 kk przepisów o przedawnieniu karalności nie stosuje się do zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstw wojennych. Przepisy te nie mają także zastosowania do umyślnego przestępstwa: zabójstwa, ciężkiego uszkodzenia ciała, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienia wolności łączonego ze szczególnym udręczeniem, popełnionego przez funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych (art. 105 § 2 kk).

Przeczytaj również:
Morderstwo a zabójstwo – czym się różnią?