Kto jest stroną w postępowaniu karnym?

30 października 2019
/

W postępowaniu karnym stroną jest podmiot, który posiada interes prawny w pewnym korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu karnego. Bez istnienia stron nie można w procesie karnym mówić o zasadzie kontradyktoryjności. Jakie podmioty posiadają przymiot strony?

Podział stron procesu karnego

Strony w procesie karnym można podzielić na strony zasadnicze i strony szczególne. Stroną zasadniczą jest podmiot, który występuje w trybie zwyczajnym, jak również w większości trybów szczególnych. Są to w postępowaniu przygotowawczym podejrzany i pokrzywdzony, a w postępowaniu jurysdykcyjnym – oskarżyciel i oskarżony. Natomiast stroną szczególną są podmioty występujące tylko w określonym trybie szczególnym, związane wyłącznie z danym trybem. Tym samym w postępowaniu karnym skarbowym jest nim interwenient. W postępowaniu z nieletnimi – nieletni, rodzice lub opiekun nieletniego oraz prokurator.

Strony procesowe można również podzielić na czynne i bierne. Strona czynna to podmiot, który występuje do organu procesowego z żądaniem rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności prawnej. Zaliczyć tu należy pokrzywdzonego i oskarżyciela. Natomiast strona bierna to podmiot, przeciwko któremu skierowane jest żądanie rozstrzygnięcia o odpowiedzialności prawnej, czyli podejrzany w postępowaniu przygotowawczym, oskarżony w postępowaniu jurysdykcyjnym i skazany w postępowaniu wykonawczym.

Przeczytaj również:
Obrońca, pełnomocnik i przedstawiciel ustawowy – czym się różnią?

Podejrzany

Zgodnie z art. 71 § 1 ustawy Kodeks postępowania karnego (dalej jako „kpk”), za podejrzanego uważa się osobę, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Nie należy jednak mylić podejrzanego z kodeksowym pojęciem osoby podejrzanej. Pojęcie osoby podejrzanej nie jest tożsame z pojęciem podejrzanego, ponieważ w stosunku do osoby podejrzanej nie wydano postanowienia o przedstawieniu zarzutów ani nie przystąpiono do przesłuchania jej w charakterze podejrzanego. Oznacza to, że wraz z podjęciem tych czynności osoba podejrzana staje się podejrzanym.

Co istotne, osoba podejrzana nie jest stroną postępowania karnego. Nie przysługują jej uprawnienia podejrzanego, takie jak prawo do obrony czy posiadanie obrońcy. Chociaż z drugiej strony organ prowadzący postępowanie nie może zastosować wobec niej środków, które byłyby dopuszczalne wobec podejrzanego (np. tymczasowego aresztowania).

Przeczytaj również:
Zatrzymanie procesowe

Oskarżony

Zgodnie z art. 71 § 2 kpk, za oskarżonego uważa się osobę, przeciwko której wniesiono oskarżenie do sądu, a także osobę, co do której prokurator złożył wniosek o skazanie bez rozprawy (wskazany w art. 335 § 1 kpk) lub wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Przepisy kodeksu postępowania karnego, które posługują się określeniem „oskarżony” w znaczeniu ogólnym, stosuje się bezpośrednio także wobec podejrzanego (art. 71 § 3 kpk).

Pokrzywdzony

Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 kpk). Zgodnie z art. 49 § 2 kpk, pokrzywdzonym może być także niemająca osobowości prawnej:

  1. instytucja państwowa lub samorządowa;
  2. inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną.

Za pokrzywdzonego uważa się także zakład ubezpieczeń. W zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia (art. 49 § 3 kpk). W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową oraz w razie zakłócania przeprowadzanej  w zakresie ochrony środowiska i inspekcji pracy, organy Państwowej Inspekcji Pracy mogą wykonywać prawa pokrzywdzonego, jeżeli w zakresie swego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania (art. 49 § 3a kpk). Zgodnie z art. 49 § 4 kpk, prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać także organy kontroli państwowej, które w zakresie swojego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania, w przypadku spraw o przestępstwa, którymi wyrządzono szkodę w mieniu instytucji lub jednostki organizacyjnej, jeżeli nie działa organ pokrzywdzonej instytucji lub jednostki organizacyjnej.

Przeczytaj również:
Pokrzywdzony w postępowaniu karnym

Oskarżyciel publiczny

Oskarżyciel publiczny stanowi jeden ze znanych polskiemu prawu rodzajów oskarżycieli. Zgodnie z art. 45 § 1 kpk, oskarżycielem tym przed wszystkimi sądami jest prokurator. Inny organ państwowy może być oskarżycielem publicznym z mocy szczególnych przepisów ustawy, określających zakres jego działania (art. 45 § 2 kpk). Przykładowo, innymi niż prokurator oskarżycielami publicznymi są:

  • Policja, straż gminna (miejska), państwowi inspektorzy pracy i niektóre inne organy administracji publicznej, a także organy kontroli państwowej i samorządu terytorialnego – w sprawach o wykroczenia w sprawach o wykroczenia (art. 17 § 1–4 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia),
  • naczelnik urzędu skarbowego, naczelnik urzędu celno-skarbowego, Szef Krajowej Administracji Skarbowej, Straż Graniczna, Policja, Żandarmeria Wojskowa oraz w sprawach o przestępstwa skarbowe Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne – w sprawach karnych skarbowych (art. 133 § 1 i 134 § 1 w zw. z art. 121 § 2 Kodeksu karnego skarbowego),
  • Organy Straży Granicznej, Inspekcji Handlowej, Państwowej Inspekcji Sanitarnej, naczelnicy urzędów skarbowych i naczelnicy urzędów celno-skarbowych oraz prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej – w sprawach o określone ustawami przestępstwa,
  • Służba Leśna, strażnicy Państwowej Straży Łowieckiej – w sprawach o wykroczenia leżące w zakresie ich działalności,
  • Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych – w sprawach o przestępstwa i wykroczenia leżące w zakresie ich działalności.

Oskarżycielem publicznym jest więc organ państwowy, który we własnym imieniu wnosi lub popiera oskarżenie w sprawach o czyny zabronione, które ustawa nakazuje lub zezwala ścigać skargą publiczną. Oskarżyciel ten jest stroną, która reprezentuje interes społeczeństwa (interes publiczny) w ściganiu przestępstw i wykroczeń. Ze względu na brak prywatnego interesu celem działania oskarżyciela nie jest ukaranie sprawcy za wszelką cenę, naprawienie szkody itp. Jest nim natomiast uzyskanie sprawiedliwego i zgodnego z prawem rozstrzygnięcia o przedmiocie procesu. Dlatego oskarżyciel publiczny ma prawo działać również na korzyść oskarżonego.

Oskarżyciel posiłkowy

Oskarżyciel posiłkowy to instytucja, która w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego pozwala pokrzywdzonemu działać jako strona obok prokuratora lub zamiast niego w postępowaniu karnym. Wyróżnia się dwa rodzaje oskarżycieli posiłkowych. Są nimi:

  • oskarżyciel posiłkowy uboczny, który działa w postępowaniu obok oskarżyciela publicznego; aby stać się oskarżycielem posiłkowym, pokrzywdzony musi złożyć oświadczenie, iż chce działać w takim właśnie charakterze, oświadczenie takie musi zostać złożone do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej;
  • oskarżyciel posiłkowy subsydiarny lub samoistny – działa on samodzielnie, zastępując oskarżyciela publicznego w sytuacji, gdy ten odmawia wszczęcia postępowania lub umarza je, bez skierowania sprawy do sądu; by pokrzywdzony nabył prawo do wniesienia własnego aktu oskarżenia muszą być spełnione konkretne, ustawowe przesłanki.

Oskarżyciel prywatny

Zgodnie z art. 59 kpk, pokrzywdzony może jako oskarżyciel prywatny wnosić i popierać oskarżenie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Inny pokrzywdzony tym samym czynem może aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej przyłączyć się do toczącego się postępowania.

W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego prokurator wszczyna postępowanie albo wstępuje do postępowania już wszczętego, jeżeli wymaga tego interes społeczny (art. 60 § 1 kpk). Postępowanie toczy się wówczas z urzędu. Pokrzywdzony, który przedtem wniósł oskarżenie prywatne, korzysta natomiast z praw oskarżyciela posiłkowego. Jeżeli z kolei prokurator, który wstąpił do postępowania, odstąpił potem od oskarżenia, pokrzywdzony powraca w dalszym postępowaniu do praw oskarżyciela prywatnego (art. 60 § 3 kpk). Wówczas pokrzywdzony, który nie wniósł oskarżenia, może w terminie zawitym 14 dni od daty powiadomienia go o odstąpieniu prokuratora od oskarżenia złożyć akt oskarżenia lub oświadczenie, że podtrzymuje oskarżenie jako prywatne. Jeżeli jednak takiego oświadczenia nie złoży, sąd lub referendarz sądowy umarza postępowanie.

Przeczytaj również:
Kim jest oskarżyciel prywatny i jakie ma prawa?

Współuczestnictwo

O współuczestnictwie procesowym można mówić, gdy w danej sprawie w tej samej roli procesowej po stronie czynnej lub biernej występuje kilka podmiotów. Współuczestnictwo po stronie czynnej ma miejsce, gdy występuje wielu pokrzywdzonych, którzy w postępowaniu przygotowawczym mają status strony. Nie ma również przeszkód, by w postępowaniu sądowym było kilku oskarżycieli posiłkowych występujących w procesie obok oskarżyciela publicznego. Ich liczba może jednak zostać ograniczona przez sąd (art. 56 kpk). Niedopuszczalne jest z kolei występowanie w postępowaniu sądowym kilku oskarżycieli publicznych.

Natomiast współuczestnictwo po stronie biernej ma miejsce, gdy w danej sprawie jest kilku oskarżonych. Dzieje się tak, gdy zachodzi tzw. właściwość łączna. Nie oznacza to współuczestnictwa koniecznego. Jeżeli zachodzą okoliczności utrudniające łączne rozpoznanie spraw, można wyłączyć i odrębnie rozpoznać sprawy poszczególnych osób lub o poszczególne czyny (art. 34 § 3 kpk).