Profiler kryminalny - na czym polega zawód następców Sherlocka?

10 maja 2021
hello world!

Zazwyczaj oglądając filmy lub czytając książki kryminalne, próbujemy rozwiązać sprawę szybciej niż ich bohaterowie. W poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie: ,,Kto popełnił przestępstwo?”, kierujemy się swoją intuicją, wynikami analizy zachowań i motywów bohaterów oraz podsuwanymi nam poszlakami. Wykorzystujemy do tego nasze zdolności z zakresu logicznego myślenia czy psychologii. Wiele osób ucieszy informacja, że zawodowo także można zostać specjalistą w dziedzinie rozwiązywania zagadek kryminalnych. Kim jest profiler i czym się zajmuje?

Kim jest profiler kryminalny?

Jak sama nazwa wskazuje, osoba wykonująca zawód profilera kryminalnego zajmuje się tworzeniem profilu sprawcy przestępstwa. Czynności tej dokonuje się po przeprowadzeniu dokładnej analizy miejsca zbrodni i sekcji zwłok ofiary.

Profilowanie przestępców, zwane również profilowaniem kryminalnym, jest strategią wykorzystywaną przez organy ścigania w celu zwiększenia efektywności śledztwa. Pozwala ono na zawężenie kręgu podejrzanych, a czasami także powiązanie kilku spraw ze sobą, gdy pojawia się przypuszczenie, że mogły one zostać popełnione przez tę samą osobę. Gotowy profil przestępcy nie tylko ułatwia jego odnalezienie, ale też często pozwala na przewidzenie jego przyszłych działań.

Profiler kryminalny pracuje w komisariatach oraz w terenie. Czynności rozpoczyna zazwyczaj od obejrzenia miejsca przestępstwa. Mniej efektywne jest wzywanie profilera w trakcie trwania śledztwa, gdy obejrzenie miejsca zbrodni nie dostarczy mu tak wielu kluczowych dla jego pracy materiałów. Kolejnym krokiem jest często sekcja zwłok ofiary, analiza sposobu zadania ciosów oraz ich umiejscowienie. Profiler skupia się na określeniu więzi łączącej sprawcę z ofiarą. Szuka odpowiedzi na pytania o motyw sprawcy oraz sposób dokonania zbrodni. Znając je, organom ścigania łatwiej jest odnaleźć sprawcę w zawężonym gronie podejrzanych.

Profiler kryminalny - historia zawodu

Historia zawodu profilera sięga XIX wieku i związana jest z jedną z najpopularniejszych spraw kryminalnych w dziejach. Ze sprawą Kuby Rozpruwacza - londyńskiego mordercy, którego ofiarą padło co najmniej pięć kobiet.

Pod koniec października 1888 roku Robert Anderson - szef Departamentu Dochodzeń Kryminalnych (CID) zwrócił się o pomoc w śledztwie do dr. Thomasa Bonda. Chirurg miał wydać opinię w przedmiocie zdolności chirurgicznych i wiedzy z zakresu anatomii Kuby Rozpruwacza. W celu wydania opinii lekarz asystował przy sekcji zwłok pięciu ofiar przestępcy.

Na podstawie przeprowadzonej analizy doktor opracował profil sprawcy. W liście do Roberta Andersona z dnia 10 listopada 1888 roku (HO 144/221/A49301C) pisał:

Nie ma wątpliwości, że wszystkie pięć morderstw zostało popełnionych przez tę samą osobę. U pierwszych czterech ofiar gardło zostało przecięte z lewej do prawej strony, natomiast zwłoki piątej ofiary są zbyt okaleczone, by ustalić kierunek cięcia, jednak obryzganie krwią tętniczą jednej ze ścian sugeruje, że głowa kobiety w chwili zabójstwa leżała blisko niej. Wszystko wskazuje, że zabójca najpierw powalał swoje ofiary, a następnie podcinał im gardło.

Bond był sceptyczny wobec teorii mówiącej o tym, że morderca miał posiadać wiedzę chirurgiczną czy anatomiczną. Jego zdaniem rany ofiar wskazywały na brak jakiegokolwiek doświadczenia sprawcy w tej materii. Podważył on nawet możliwość pracy Rozpruwacza w zawodzie rzeźnika. Bond uważał mordercę za silnego, odważnego i opanowanego mężczyznę. Przypuszczał, że jest on niewyróżniającą się osobą w średnim wieku, cierpiącą na hiperseksualność. Sposób zadawania ran sugerował, że zabójca prawdopodobnie czerpał satysfakcję seksualną z popełnianych przestępstw.

Nie wiadomo, na ile ,,diagnoza” chirurga była trafna, bowiem sprawcy nigdy nie odnaleziono. Jednak była to pierwsza próba stworzenia profilu kryminalnego zabójcy.

Dalszy rozwój zawodu profilera kryminalnego na świecie

W późniejszym czasie korzystanie z tego rodzaju usług okazywało się pomocne. Dzięki metodom z zakresu profilowania kryminalnego przeprowadzonym przez kryminologa i psychiatrę - Jamesa A. Brussela wpadł m.in. George Metesky (szerzej znany jako Mad Bomber). Sprawa ta była szczególnie głośna, ponieważ Mad Bomber terroryzował Nowy Jork przez 16 lat poprzez podkładanie ładunków wybuchowych w wielu tłumnie uczęszczanych miejscach publicznych. Jego aktywność przypadała na lata 40. i 50. XX wieku.

W latach 70. w USA zaczęła rosnąć liczba napaści na tle seksualnym oraz zabójstw. Organy odpowiedzialne za ujmowanie sprawców natrafiały na liczne trudności podczas rozwiązywania spraw. Odpowiedzią na wiele problemów miało być powstanie nowej sekcji FBI o nazwie ,,Behavioral Science Unit”. Zadaniem agentów z BSU była analiza pobudek sprawców popełnianych przestępstw. Nowa komórka FBI okazała się pomocna i istnieje do dzisiaj, chociaż początkowo nie korzystano z metody profilowania często. FBI w latach 1971-1981 użyło metody profilowania jedynie 192 razy. W roku 1986 przeprowadzono już 600 dochodzeń. W roku 1996 dwunastu profilerów FBI brało udział w około 1000 spraw. Niewątpliwie można mówić o wzrastającej popularności omawianych metod działania.

Obecnie profilerzy biorą udział w sprawach kryminalnych na całym świecie. W służbach wielu krajów powstają specjalne sekcje o profilu podobnym do przytoczonego wcześniej BSU. O znaczeniu zawodu profilera kryminalnego w praktyce mogą świadczyć między innymi wyniki ankiety przeprowadzonej dla "Canadian Journal of Police and Security Services". Zapytano w niej funkcjonariuszy policji z USA, Wielkiej Brytanii i Kanady o opinię na temat przydatności czynności z zakresu profilowania w sprawach kryminalnych. Przytłaczająca większość respondentów uważała działania profilerów za pomocne.

Profiler kryminalny w Polsce

Profilerzy kryminalni zyskują w Polsce coraz większe zaufanie i zgodnie ze światowym trendem - ich rola w rozwiązywaniu spraw rośnie.

Warto przy tym wspomnieć, że jeszcze kilka lat temu w opinii publicznej profilerów kryminalnych przedstawiano niekiedy w podobny sposób co wróżbitów, bowiem ich praca, zdaniem niektórych, miała być jedynie "wróżeniem z fusów". Do spopularyzowania zawodu profilera w Polsce znacznie przyczyniła się Katarzyna Bonda - najbardziej znana polska pisarka powieści kryminalnych oraz dziennikarka. We współpracy z najbardziej znanym polskim profilerem - Bogdanem Lachem stworzyła artykuł, w którym jako jedna z pierwszych osób w polskich mediach masowych merytorycznie opisała zawód profilera kryminalnego. Ponadto w swojej pierwszej książce "Sprawa Niny Frank" przedstawiła historię, której głównym bohaterem był właśnie profiler, co początkowo spotkało się z krytyką środowiska.

Dziś profiler kryminalny jest zawodem traktowanym poważnie. Podobnie jak nauka psychologii kryminalnej, której znajomość znacznie pomaga w efektywnym doprowadzaniu śledztw do końca.

Regulacje prawne

Nie istnieje ustawa, która regulowałaby zawód profilera kryminalnego. Żaden akt prawny nie określa więc obowiązków oraz kompetencji związanych z jego wykonywaniem. Nie istnieją też prawne wymagania dotyczące tego, jakimi cechami powinien wyróżniać się kandydat. Ponadto w klasyfikacji zawodów i specjalności nie znajdziemy pozycji "profiler kryminalny". Nie oznacza to jednak, że praca profilera kryminalnego jest odpowiednia dla każdego i łatwo rozpocząć pracę w tym zawodzie.

Kto może zostać profilerem kryminalnym?

W Polsce zawodem profilera zajmują się najczęściej osoby po studiach psychologicznych. Często na początku kariery zostają psychologami policyjnymi od ,,różnych” zadań, takich jak np. pomoc w doborze kadry. Oczywiście już na tym etapie kariery mogą być poproszeni o pomoc w sprawie kryminalnej. Obecnie profilerzy poszukiwani są również przez prywatne przedsiębiorstwa.

Profiler musi być gotowy na przyswojenie ogromnej ilości informacji, jako że profilowanie wymaga wiedzy z zakresu takich dziedzin jak: kryminologia, wiktymologia, tanatologia, medycyna sądowa czy prawo. Oznacza to, że w tej roli sprawdzą się jedynie wyjątkowe jednostki o określonych predyspozycjach. Poza analitycznym umysłem konieczne w pracy profilera są mocne nerwy. Umiejętność pracy pod presją, oswojenie z drastycznymi bodźcami, a także skrupulatność są podstawą.

Popkultura kontra rzeczywistość

Nie ulega wątpliwości, że ten intrygujący zawód zyskał na popularności przede wszystkim dzięki filmom, serialom czy książkom. Postacie fikcyjne takie jak Sherlock Holmes czy Herkules Poirot niewątpliwie należą do kultowych. Pomimo faktu, że są one inspirujące, a w ich historiach opisane są elementy pracy profilera kryminalnego, to obraz przedstawiony w słynnych produkcjach jest nieco zniekształcony.

W przypadku większości spraw niemożliwe jest skuteczne działanie w pojedynkę. Dobrze prowadzone śledztwo najczęściej jest pracą zespołu specjalistów. Każdy z nich ma swoje zadania, których wykonanie decyduje o końcowych efektach pracy całej grupy. Sami profilerzy często konsultują się z osobami tej samej profesji w celu uzyskania porad. Oczywiście to wszystko nie oznacza, że w rzeczywistości nie ma wyróżniających się liderów zespołu, którzy kierują jego pracą. Po prostu większość spraw wymaga użycia specjalistycznej wiedzy z wielu dziedzin oraz poświęcenia masy czasu na przeprowadzenie poszczególnych czynności.

Poza tym, wbrew przekonaniu wielu osób, profilerzy kryminalni nie pracują jedynie przy najcięższych zbrodniach. Dzięki dokonanej analizie psycholog policyjny m.in. wskazuje funkcjonariuszom, w jaki sposób powinni zadawać pytania na przesłuchaniu podejrzanemu, aby wydobyć informacje. To okazuje się przydatne nie tylko w przypadku morderców. Profiluje się także przestępców, którzy dokonali innych przestępstw (kradzież, stalking).

Profiler kryminalny - podsumowanie

Zawód profilera kryminalnego jest z pewnością wyjątkowo interesujący. Jest związany z wieloma dziedzinami, które stale się rozwijają. Z tego powodu osobom przygotowującym się do zawodu profilera kryminalnego także otwiera się wiele furtek do ciekawej kariery. Nie jest to jednak praca dla każdego.

Z pewnością praca profilera kryminalnego potrafi być niezwykle wyczerpująca pod wieloma względami. Dlatego osoba wykonująca ten zawód powinna być silna i zrównoważona psychicznie. Poniekąd wchodzi w świat osoby, która była i być może nadal jest zdolna do popełnienia przestępstwa, nieraz osoby gotowej do popełnienia okropnych czynów. Znani profilerzy podkreślają, jak ważne jest doświadczenie oraz zaznaczają, że każda sprawa jest inna. Wbrew głosom krytycznym powinno się uznać, że praca profilerów kryminalnych służy społeczeństwu i przynosi pożądane efekty. Współpraca z profilerami stwarza możliwości, które organy publiczne powinny wykorzystywać.

chevron-down
Copy link