Rodzaje kar w polskim kodeksie karnym

31 stycznia 2020
hello world!

Współczesne kary kryminalne mają charakter celowy. Ich stosowanie i dolegliwość zadawana sprawcom przestępstw ma czynić zadość sprawiedliwości, służyć prewencji indywidualnej i prewencji generalnej. Jakie kary przewiduje polski kodeks karny?

Rodzaje kar w kodeksie karnym

Zgodnie z art. 32 ustawy Kodeks karny (dalej jako „kk”), karami są:

  1. grzywna,
  2. ograniczenie wolności,
  3. pozbawienie wolności,
  4. 25 lat pozbawienia wolności,
  5. dożywotnie pozbawienie wolności.

Katalog ten ma charakter zamknięty. Zostały w nim wymienione wszystkie rodzaje kar znane polskiemu prawu karnemu powszechnemu. Przepis art. 32 kk nie wspomina bowiem o żadnych innych rodzajach kar, które mogłyby być stanowione poza tym katalogiem (nie dopuszcza takiej możliwości). Nieco inaczej jest na gruncie prawa karnego wojskowego. Tam przepis ogólny (art. 317 § 1 kk) dopuszcza odmienność uregulowań zarówno z zakresu części ogólnej, jak i szczególnej Kodeksu karnego. I tak, z mocy art. 322 kk, karą stosowaną wobec żołnierzy jest także areszt wojskowy. Inna jest także treść kary ograniczenia wolności (por. art. 323 kk).

Istota przewidywanych kar

Obecnie na pierwszym miejscu w katalogu wymieniona jest kara najłagodniejsza. Za taką uważa się karę grzywny. Na miejscu ostatnim – kara dożywotniego pozbawienia wolności. Jest to kara najsurowsza w systemie naszego prawa karnego. Takie usytuowanie kar – jak wskazywano w uzasadnieniu projektu Kodeksu karnego (uzasadnienie rządowego projektu ustawy – Kodeks karny, Sejm RP, II kadencja, druk sejm. nr 1274, s. 137) – "wskazywać ma sędziemu na ustawowe priorytety w wyborze rodzaju kary”. Kary wolnościowe miały być podstawowym instrumentem zwalczania przestępczości drobnej i średniej. Kara pozbawienia wolności w swojej postaci bezwzględnej miała być wykorzystywana do zwalczania przestępczości poważnej. Najsurowsze kary pozbawienia wolności w postaci 25 lat lub dożywotniego pozbawienia wolności, oprócz czynienia zadość sprawiedliwości w przypadku karania za najcięższe przestępstwa, miały pełnić funkcję długoterminowej izolacji sprawcy od społeczeństwa. Wiązało się to także z zabezpieczeniem go przed najgroźniejszymi sprawcami przestępstw o zdecydowanie złej prognozie kryminologicznej.

Grzywna

Treścią kary grzywny jest dolegliwość o charakterze finansowym. Polega ona na obowiązku zapłaty określonej kwoty pieniędzy na rzecz Skarbu Państwa.

Przeczytaj również:
Grzywna w prawie karnym

Ograniczenie wolności

Treścią kary ograniczenia wolności jest ograniczenie wolności skazanego pozostającego na wolności przez wyznaczenie mu różnych, wskazanych w kodeksie obowiązków. Zgodnie z art. 53 § 1 ustawy Kodeks karny wykonawczy, wykonanie kary ograniczenia wolności ma na celu wzbudzenie w skazanym woli kształtowania jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego. Kara ograniczenia wolności ma charakter nieizolacyjny. Zawiera też w sobie elementy probacyjne ze względu na możliwość orzeczenia obowiązków wskazanych w art. 72 kk, takich jak przykładowo obowiązek przeproszenia pokrzywdzonego, poddania się terapii uzależnień czy opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Zasadniczo kara ta stanowi alternatywę dla kary grzywny

Przeczytaj również:
Kara ograniczenia wolności – kogo dotyczy, kiedy jest stosowana i jaki jest jej wymiar?

Pozbawienie wolności

Treścią każdej z trzech rodzajów kary pozbawienia wolności jest izolacja jednostki od wolnego społeczeństwa i obowiązek pobytu w zakładzie karnym przez określony czas. Chyba że jej wykonanie jest realizowane na wolności w systemie dozoru elektronicznego albo zostaje warunkowo zawieszone na okres próby – wówczas przybiera postać środka probacyjnego.

25 lat pozbawienia wolności

Kara 25 lat pozbawienia wolności obecnie jest jedną z dwóch kar długoterminowego pozbawienia wolności o punktowym (sztywnym) wymiarze wynoszącym nie mniej i nie więcej, tylko równo 25 lat, przewidzianą za najcięższe zbrodnie. Należy dodać, że kara 25 lat pozbawienia wolności nigdy nie występuje jako jedyna grożąca kara, ale zawsze w alternatywie z tzw. zwykłą karą pozbawienia wolności w wymiarze do lat 15. Niekiedy występuje także z trzecią alternatywą do wyboru w postaci kary dożywotniego pozbawienia wolności. Kara 25 lat pozbawienia wolności przewidziana jest w Kodeksie karnym m.in. w art. 120 (stosowanie środków masowej zagłady), 123 (zamach na osoby), 127 (zamach stanu), 130 (szpiegostwo), 134 (zamach na życie prezydenta), 148  § 1-3 (zabójstwo i morderstwo), 252 (wzięcie zakładnika ze szczególnym udręczeniem) czy 310 kk (fałszowanie pieniędzy). Co istotne, kary tej nie ma w sankcjach przestępstw z części wojskowej Kodeksu karnego.

Przeczytaj również:
Morderstwo a zabójstwo – czym się różnią?

Orzekanie kar 25 lat i dożywotniego pozbawienia wolności

Alternatywny kształt sankcji dający możliwość wyboru między trzema karami pozbawienia wolności o różnym okresie trwania (w tym w szczególności możliwość orzeczenia zawsze zwykłej kary pozbawienia wolności w wymiarze do lat 15) sprawia, że kara 25 lat pozbawienia wolności oraz kara dożywotniego pozbawienia wolności mają w istocie status kar wyjątkowych. Mogą być one wykorzystywane do karania sprawców zagrożonych nimi przestępstw w wyjątkowych przypadkach. Tę wyjątkową możliwość orzekania kary 25 lat pozbawienia wolności (podobnie jak i kary dożywotniego pozbawienia wolności) akcentują w swoim orzecznictwie sądy apelacyjne.

Sąd Apelacyjny w Krakowie w swym wyroku z 15 maja 2003 r. (sygn. II AKa 83/03) stwierdził, że kara 25 lat pozbawienia wolności jako kara wyjątkowa powinna być wymierzana jedynie wtedy, gdy niewystarczające jest orzeczenie kary 15 lat pozbawienia wolności. Kara 25 lat pozbawienia wolności ma przede wszystkim charakter eliminacyjny. Ze względu na bardzo długi okres izolacji trudno jest przypisywać jej funkcję resocjalizacyjną. Należy ją wymierzać w przypadkach najcięższych, gdy okoliczności obciążające zdecydowanie przeważają nad okolicznościami łagodzącymi (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 5 czerwca 2013 r., sygn. II AKa 54/13). Sprawca natomiast cechuje się szczególnie aspołecznymi właściwościami i przejawia głęboką demoralizację (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31 maja 2017 r., sygn. II AKa 135/17).

Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 21 lutego 2013 r. (sygn. II AKa 531/12) zwrócił uwagę na skutki długotrwałego pozbawienia wolności stanowiąc, że w tym czasie powstają nieodwracalne zmiany w osobowości skazanego, powodujące poważne trudności adaptacyjne po opuszczeniu zakładu karnego. Kara 25 lat pozbawienia wolności powinna być stosowana w wypadkach najcięższych zbrodni, gdy okoliczności obciążające zdecydowanie przeważają nad okolicznościami łagodzącymi.

Dożywotne pozbawienie wolności

Kara dożywotniego pozbawienia wolności jest karą najsurowszą w systemie kar kryminalnych. Pomimo jej znanych, bardzo licznych wad wprowadzono ją do naszego systemu prawa karnego w związku z rezygnacją ze stosowania w Polsce kary śmierci. Obecnie pełni jej funkcje.

Kara dożywotniego pozbawienia wolności spełnia funkcję quasi-eliminacyjną i zasadniczo winna być orzekana wobec sprawców przestępstw, którym trudno przypisywać możliwości resocjalizacyjne, a nadto w sytuacji istotnego braku okoliczności łagodzących. Karę taką orzeka się wobec oskarżonych ocenianych wyjątkowo negatywnie na tle sprawców podobnych przestępstw (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 29 czerwca 2012 r., sygn. II AKa 84/12).

Jest ona karą o charakterze izolacyjnym, zabezpieczającym społeczeństwo przed niebezpiecznymi sprawcami najpoważniejszych przestępstw, powinna być traktowana jako kara o charakterze wyjątkowym, a stosowana wobec sprawców najbardziej zdemoralizowanych, co do których osiągnięcie celów wychowawczych kary jest co najmniej problematyczne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 listopada 2012 r., sygn. II AKa 279/12).

Bardzo dobrze istotę kary dożywotniego pozbawienia wolności i wskazania co do jej wyboru i orzekania ujął Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 25 października 2007 r. (sygn. II AKa 239/07). Orzekł, że kara dożywotniego pozbawienia wolności jako najcięższa z kar przewidzianych w polskim systemie prawnym, ma być niejako surogatem kary śmierci, którą zastąpiła p definitywnym usunięciu kary śmierci z katalogu kar polskiego kodeksu karnego. Wolno ją zatem orzec tylko wówczas, gdy dozwala na to odpowiednio wysoki stopień winy, a in concreto żadna inna kara przewidziana w sankcji nie spełniłaby indywidualno- lub generalnoprewencyjnych celów kary określonych w art. 53 § 1 kk.

chevron-down
Copy link