Spółka cywilna

Spółka cywilna jest stosunkiem prawnym (umową), którego strony (tj. wspólnicy) zobowiązane są dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w ściśle określony sposób, w szczególności przez wniesienie wkładów.

Umowę spółki cywilnej regulują przepisy art. 860 – 875 k.c.

 Jest to specyficzny stosunek prawny, dlatego że podmioty spółki cywilnej tworzą rodzaj „korporacji”, „grupę osób” działającą dla osiągnięcia określonego celu, który jest wspólny dla wszystkich. Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej. W stosunkach cywilnoprawnych nie może więc występować jako samodzielny podmiot. Mimo, iż spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa, należy ją traktować jako działanie dwóch lub więcej wspólników, nie zaś jako sumę działań indywidualnych. Jest ona wielostronnym stosunkiem zobowiązaniowym łączącym wspólników.

Spółka cywilna nie jest uznawana jako przedsiębiorca, niemniej jednak status przedsiębiorcy może przysługiwać wspólnikom spółki cywilnej, którym zostaje nadany NIP oraz REGON.

Forma umowy

Umowa spółki cywilnej zgodnie z art. 860 § 2 k.c. powinna zostać sporządzona w formie pisemnej. W przypadku jednak, gdy którykolwiek ze wspólników wnosi do spółki jako wkład nieruchomość, koniecznym będzie zawarcie umowy spółki w szczególnej formie, a mianowicie w formie aktu notarialnego.

Do elementów istotnych (essentialia negotii) umowy spółki cywilnej należy zaliczyć:

  • zobowiązanie wspólników do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego – umowa spółki powinna więc precyzować wspólny cel gospodarczy, dla którego spółka zostaje zawarta.
  • zobowiązanie do działania w sposób oznaczony dla jego osiągnięcia – powinna zawierać określenie sposobu działania każdego ze wspólników dla osiągnięcia zamierzonego celu. Warto podkreślić, iż brak któregokolwiek z tych postanowień w umowie spółki powoduje, że zawarta umowa nie jest umową spółki cywilnej w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego.

Cel spółki cywilnej

Przepisem, który wyznacza cel zawiązania spółki cywilnej jest art. 860 § 1 k.c. Zobowiązanie wspólników, iż będą dążyć do wspólnego celu gospodarczego należy określić jako jeden z zasadniczych elementów kształtujących naturę zobowiązania z umowy spółki. Przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Zobowiązanie wspólników, iż będą dążyć do wspólnego celu gospodarczego należy określić jako jeden z zasadniczych elementów kształtujących naturę zobowiązania umowy spółki. Umowa spółki zawiera więc zobowiązanie wspólników do podjęcia określonych w niej działań dla realizacji zamierzonego, wspólnego celu. Jego osiągnięcie zakłada konieczność współdziałania wspólników.

W doktrynie wskazuje się, że pojęcie wspólnego celu gospodarczego należy odnieść do osiągania korzyści, którą daje się określić jako wartość gospodarcza. Korzyścią gospodarczą może być w szczególności osiąganie zysku, jak i uzyskanie oszczędności wydatków czy kosztów. Może ona też polegać na stworzeniu możliwości, ułatwieniu osiągania zysku w dalszych działaniach wspólników.

„Firma” spółki cywilnej

Konstruując umowę spółki, należy pamiętać, iż spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą, a zatem nie może działać pod firmą w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego. Inaczej rzecz się ma w stosunku do wspólników. Wspólnicy mogą działać pod dowolną nazwą, która stanowi swojego rodzaju identyfikator, który pozwala na wyróżnienie ich na rynku. Firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko (art. 434 k.c.). Dlatego też w razie gdy członkami spółki cywilnej są osoby fizyczne, Minister Finansów i urzędy skarbowe przyjmowały, że nazwa spółki cywilnej powinna zawierać co najmniej imiona i nazwiska wszystkich wspólników, ze wskazaniem, że zawarli oni spółkę cywilną. Dopuszczano również możliwość zamieszczenia jedynie pierwszych liter imion wspólników. Nie można jednak było modyfikować ich nazwisk.

Nazwa spółki cywilnej jako podatnika

Należy zwrócić uwagę na wyrok NSA z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt I FSK 1443/09. Sąd orzekł, że nazwa spółki cywilnej jako podatnika nie musi uzewnętrzniać imion i nazwisk wspólników ją tworzących. Organy podatkowe mają wiedzę o danych wspólników ze zgłoszenia identyfikacyjnego (aktualizacyjnego). Zdaniem NSA dla celów oznaczenia spółki cywilnej jako podatnika VAT, to nie osoby fizyczne wchodzące w skład spółki mają jako podatnicy dokonać zgłoszenia identyfikacyjnego lub aktualizacyjnego, lecz sama spółka. Wspólnicy uzgadniając nazwę spółki, powinni mieć na uwadze, że przytoczony wyrok NSA dotyczy sfery podatków.

Natomiast w orzecznictwie Sądu Najwyższego znaleźć można wymóg, aby wspólnicy spółki cywilnej oznaczali swoją działalność imionami i nazwiskami. Co więcej, unikanie przez spółkę podawania nazwisk jej wspólników może być sygnałem ostrzegawczym dla kontrahentów. Dlatego też warto zamieścić w nazwie imiona i nazwiska wspólników, a dla celów podatkowych w zgłoszeniu identyfikacyjnym można wskazać nazwę skróconą. W konsekwencji przyjmuje się, że nazwa spółki powinna zawierać co najmniej imiona i nazwiska wszystkich wspólników ze wskazaniem, że zawarli spółkę cywilną (np. Jan Kowalski, Zygmunt Sobiech spółka cywilna bądź poprzez użycie skrótu s.c.). Poza imionami wspólnicy mogą zamieścić w nazwie określenia wskazujące na przedmiot działalności, miejsce jej prowadzenia.

Wkłady

Zapisem sine qua non umowy spółki cywilnej jest dokładne określenie, w jaki sposób wspólnicy mają przyczyniać się do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego.

Zgodnie z art. 861 k.c. „wkład wspólnika może polegać na wniesieniu do spółki własności lub innych praw albo na świadczeniu usług”. Konstruując umowę spółki należy pamiętać, że jeżeli wspólnicy wnoszą do spółki wkłady, to umowa spółki musi określać przedmiot wkładu ze wskazaniem wspólnika wnoszącego rzeczony wkład. W doktrynie przyjmuje się, że przynajmniej jeden ze wspólników powinien wnieść wkład do spółki. Tytułem wkładu można wnieść:

  • własność rzeczy ruchomych (np. samochód, maszyny),
  • nieruchomości,
  • prawa majątkowe (np. papiery wartościowe),
  • użytkowanie wieczyste,
  • prawa względne (wierzytelności) przysługujące wobec osób trzecich,
  • udziały bądź akcje w spółkach kapitałowych (do ich wspólności mają wówczas zastosowanie: art. 184 k.s.h. – dotyczący udziałów oraz art. 333 § 2 i 3 k.s.h. – dotyczący akcji)
  • zorganizowany kompleks praw (składników niematerialnych i materialnych) w postaci przedsiębiorstwa (art. 551 k.c.).

Brzmienie przepisu art. 861 § 1 k.c. nic nie wspomina o wkładach pieniężnych. Nie ulega jednak wątpliwości, iż wkład może przybrać taką postać. W doktrynie wskazuje się, iż niedopuszczalnym jest wniesienie wkładów do spółki cywilnej w postaci prawa niezbywalnego. Wkładem może być też wniesienie rzeczy do używania. W takiej sytuacji wspólnik wnosi oznaczone w umowie rzeczy do czasowego z nich korzystania, a nie na współwłasność wspólników (wspólnik, który wnosi określone rzeczy dalej zostaje ich właścicielem). Jak pokazuje praktyka takie rozwiązanie jest często stosowane. Po pierwsze nie wymaga się szczególnej formy takiego rozwiązania, po drugie w przypadku rozwiązania spółki rzecz wraca do jej właściciela.

Wkładem może być też wniesienie usług na rzecz tworzonej spółki cywilnej (np. usługi księgowe, usługi reklamowe). W takim wypadku w umowie należy precyzyjnie określić wymiar i zakres świadczonych usług oraz wartość takiego świadczenia. Nie jest świadczeniem usług prowadzenie spraw spółki określone w art. 868 k.c., które jest obowiązkiem każdego ze wspólników.

Ponadto wkładem mogą też być udziały bądź akcje w spółkach kapitałowych czy zorganizowany kompleks praw (składników niematerialnych i materialnych) w postaci przedsiębiorstwa.

W przypadku wniesienia wkładu do spółki w postaci nieruchomości, niezbędnym jest, by umowa spółki została sporządzona w formie aktu notarialnego.

Prowadzenie spraw spółki

Każdy wspólnik jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Z tego powodu, iż jest to obowiązek każdego ze wspólników, nie mogą oni za to pobierać żadnego wynagrodzenia. Osobiste świadczenie pracy na rzecz spółki wynika z istoty członkostwa w spółce.

Przepisom art. 865 k.c. przyznaje się w doktrynie charakter względnie obowiązujący. W związku z tym wspólnicy mogą w umowie spółki inaczej określić zasady prowadzenia spraw spółki przez wspólników niż jest to uczynione w niniejszej umowie. W szczególności może się to wiązać z powierzeniem prowadzenia spraw spółki tylko niektórym wspólnikom, a nawet tylko jednemu z nich. Za dopuszczalne uważa się również powierzenie osobie trzeciej wykonywanie czynności z zakresu prowadzenia spraw spółki. Wyżej wymieniona okoliczność opiera się jednak na podstawie zlecenia czy umowy o świadczenie usług i – co istotne – nie pozbawia wspólników prawa prowadzenia spraw.

Każdy ze wspólników może bez uprzedniej uchwały prowadzić sprawy, które nie przekraczają zakresu zwykłych czynności spółki. Przy określaniu, co jest zwykłą czynnością spółki należy mieć na względnie następujące kryteria:

  • okoliczności konkretnego przypadku a w szczególności cel i rodzaj działalności spółki,
  • przynależność ocenianej czynności do tego rodzaju działalności,
  • doniosłość z punktu widzenia rozmiaru działalności.

W umowie spółki cywilnej można oznaczyć, co wspólnicy rozumieją przez czynności zwykłego zarządu. Najbardziej typowym postanowieniem w tej dziedzinie jest rozróżnienie kwotowe, do wysokości jakiej wspólnik może działać.

Zgodnie z art. 863 § 3 k.c. „każdy wspólnik może bez uprzedniej uchwały wspólników wykonać czynność nagłą, której zaniechanie mogłoby narazić spółkę na niepowetowane straty”. Prawo takie przysługuje każdemu wspólnikowi niezależnie od zapisów dotyczących prowadzenia spraw spółki. Czynnością nagłą jest czynność, której potrzeba dokonania powstaje nagle, należy jej dokonać bezzwłocznie, a więc nie można czekać na podjęcie uchwały wspólników czy też na podjęcie działań przez upoważnionego do prowadzenia spraw wspólnika. Czynność nagła może być zarówno czynnością należącą do zakresu zwykłych czynności spółki, jak i przekraczającą ten zakres.

Ważne przyczyny rozwiązania spółki

Jako ważne powody mogą wchodzić w grę zróżnicowane stany faktyczne, a także działania i zaniechania samych wspólników, zarówno zawinione, jak i nie. Są to takie sytuacje, gdy zachodzi trwały i obiektywny brak możliwości współdziałania wspólników dla określonego celu (i brak woli jego zmiany), a więc dalsze istnienie spółki staje się bezprzedmiotowe i bezcelowe dla wspólników. Powód powinien być na tyle doniosły, by uzasadniać rozwiązanie spółki, a więc wygaśnięcie stosunku prawnego spółki ze skutkiem dla wszystkich wspólników. Można w tym zakresie wskazać na:

  • nieuzyskanie czy utratę przez wspólników zezwoleń czy koncesji na wykonywanie działalności objętej wolą współdziałania,
  • trwałe konflikty między wspólnikami, uniemożliwiające prowadzenie spraw spółki,
  • utratę przez wspólników wzajemnego zaufania,
  • notoryczne zaniedbywanie przez wspólników obowiązków wynikających ze stosunku spółki,
  • wzajemne szykanowanie się przez wspólników, nawet poza stosunkami spółki,
  • utratę przez wspólnika uprawnień koniecznych do wykonania obowiązku świadczenia usług, o ile stanowiło to podstawę działalności spółki,
  • brak zainteresowania spółką ze strony wspólników.

Koszty zawarcia umowy

Strony umowy mogą w sposób swobodny określić, która ze stron (lub w jakich proporcjach) będzie ponosił koszty związane z zawarciem umowy. W przypadku braku takiej regulacji zastosowanie znajduje art. 547 § 3 k.c. (zasada równego podziału kosztów).

Do kosztów zawarcia umowy można tytułem przykładu zaliczyć:

  • koszty notarialne,
  • koszty związane z koniecznością oszacowania wartości przedmiotu umowy,
  • wykonania dodatkowych ekspertyz,
  • sprawdzenie przez biegłych stanu majątku drugiej strony,
  • koszty pomocy prawnej,
  • koszty negocjacji,
  • koszty podatkowe.

W przypadku niektórych transakcji, jak również umów z tym związanych koszty zawarcia mogą być wysokie, dlatego warto w umowie określić sposób ich ponoszenia przez strony.

Istotną informacją jest to, iż do kosztów zawarcia umowy nie należą koszty związane z ujawnieniem w Krajowym Rejestrze Sądowym danych w związku z zawartą umową. Zgodnie z art. 6948 § 1 k.p.c koszty postępowania rejestrowego ponosi podmiot podlegający obowiązkowi wpisu do KRS