Występek o charakterze chuligańskim – cechy, pojęcie, funkcja. Encyklopedia Prawa

6 sierpnia 2019
/

Przed nowelizacją kodeksu karnego z 2006 r. sprawcy przestępstw o charakterze chuligańskim karani byli na tych samych zasadach co sprawcy innych przestępstw. Obecnie, z uwagi na znaczną szkodliwość społeczną tych czynów, polski kodeks karny reguluje szczególną, surowszą odpowiedzialność wobec chuliganów. Przewidziane dla nich kary są wyższe i nie mogą oni korzystać z wielu dobrodziejstw, jakie przewidują przepisy prawa.

Czym jest występek o charakterze chuligańskim?

Aby dokonane przestępstwo mogło zostać uznane za mające charakter chuligański (art. 115 § 21 ustawy Kodeks karny, dalej jako „kk”), musi zostać spełnionych łącznie kilka warunków: 

  • po pierwsze, sprawca dopuszcza się czynu polegającego na umyślnym zamachu na zdrowie, wolność, cześć lub nietykalność cielesną, na bezpieczeństwo powszechne, działalność instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego albo na porządek publiczny. Jego działanie może też polegać na umyślnym niszczeniu, uszkodzeniu lub czynieniu niezdatną do użytku cudzej rzeczy;
  • po drugie, działa on publicznie;
  • po trzecie, działania sprawcy podejmowane są bez powodu lub z oczywiście błahego powodu;
  • i ostatnie, po czwarte – sprawca poprzez swoje zachowanie okazuje rażące lekceważenie porządku prawnego.

Dla zakwalifikowania konkretnego zachowania jako występku o charakterze chuligańskim, konieczne jest, aby sprawca działał umyślnie. Jednak efekt jego poczynań może zostać uznany za nieumyślny.

Cechy charakterystyczne

Jednym z elementów czynu o charakterze chuligańskim jest publiczny aspekt działania sprawcy. „Działanie publiczne” jest pojęciem szerszym niż działanie „w miejscu publicznym”. Oznacza ono bowiem nie tylko czyn popełniony w miejscu ogólnie dostępnym, ale także w innym miejscu, o ile może być dostrzeżone przez bliżej nieokreśloną liczbę osób. Innymi słowy, samo dokonanie czynu w miejscu publicznym nie wystarcza do ustalenia, iż sprawca działał publicznie; działanie w miejscu ogólnodostępnym nie musi bowiem oznaczać, że będzie mogło być dostrzeżone przez nieokreśloną liczbę ludzi (np. droga publiczna oddalona od miejsc zamieszkania; wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 23 stycznia 2015 r., sygn. II AKa 207/14).

Natomiast brak motywu czynu lub motyw błahy oznacza nieistnienie racjonalnego powodu, dla którego sprawca podjął decyzję o zamiarze popełnienia przestępstwa. Z pewnością do takich zachowań zaliczyć można każdy przejaw agresywnego zachowania bez jakiejkolwiek przyczyny zewnętrznej lub zachowanie nieadekwatne do postępowania innych osób (np. pobicie przypadkowo spotkanej osoby, ponieważ nosi inny ubiór). Także używanie przemocy, groźby bezprawnej lub znieważanie wyłącznie z powodu czyjejś przynależności narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej nie może znajdować żadnego racjonalnego i powszechnie akceptowanego wytłumaczenia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 30 października 2014 r., sygn. II AKa 221/14).

Występek o charakterze chuligańskim - przykłady

W zakres występków o charakterze chuligańskim, określonych w art. 115 § 21 kk, może wchodzić część przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, np. spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 kk), udział w bójce lub pobiciu (art. 158 kk) czy użycie w niej niebezpiecznych przedmiotów (art. 159 kk), a także przestępstwa przeciwko wolności, np. pozbawienie człowieka wolności (art. 189 kk), groźba karalna (art. 190 kk), zmuszanie do określonego zachowania (art. 191 kk) czy zakłócanie miru domowego (art. 193 kk).

Mogą to być również działania przeciwko czci i nietykalności cielesnej, takie jak np. zniesławienie (art. 212 kk) i znieważenie (art. 216 kk), a także niektóre przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, np. sprowadzenie katastrofy lub niebezpieczeństwa katastrofy (art. 163 i 164 kk) czy przeszkadzanie działaniom ratowniczym (art. 172 kk).

Przeczytaj również:
Zniesławienie a zniewaga – na czym polega różnica?

Często są to także czyny zabronione dokonywane przeciwko działalności instytucji państwowych, np. naruszenie nietykalności cielesnej lub napaść na funkcjonariusza (art. 222 i 223 kk) oraz przestępstwo niszczenia lub uszkadzania mienia (art. 288 kk). Charakter chuligański mogą mieć również inne czyny, które nie znajdują się pośród tych wymienionych powyżej.

Liczne konsekwencje chuligaństwa 

Chuligański charakter czynu jest okolicznością zaostrzającą odpowiedzialność karną sprawcy. Ujemne następstwa chuligaństwa, które spotykają sprawcę, są dotkliwe. 

W pierwszej kolejności wspomnieć należy o nadzwyczajnym obostrzeniu kary, wyrażającym się w  postaci obowiązku wymierzenia kary przewidzianej za przypisane sprawcy przestępstwo w wysokości nie niższej od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę (art. 57a § 1 kk). Wspomniane zaostrzenie kary stosuje się wyłącznie wobec sprawców występków umyślnych. Nie stosuje się go do czynów kwalifikowanych przez nieumyślne następstwo (art. 9 § 3 kk). 

Co więcej, dochodzą do tego możliwość orzeczenia nawiązki (art. 57a § 2 kk), wymierzenia środka karnego w postaci zakazu wstępu na imprezę masową (art. 41b § 1 kk), a także ograniczenie w dopuszczalności stosowania warunkowego zawieszenia wykonania kary (art. 69 § 4 kk). Wobec sprawcy występku o charakterze chuligańskim sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach.

Nietrzeźwość a czyn chuligański

Czyny popełnione publicznie w stanie nietrzeźwości, działającym ograniczająco na intelekt i wolę człowieka, same w sobie nie mogą zostać uznane za występki o charakterze chuligańskim. Mimo że stan nietrzeźwości sprawcy nie przesądza jednoznacznie o chuligańskim charakterze przestępstwa, to jednak najczęściej towarzyszy tego rodzaju zdarzeniom. 

W takich sytuacjach Sąd Najwyższy akcentuje na konieczność oceny całokształtu okoliczności popełnienia czynu. Poza miejscem działania sprawcy i rodzajem dobra, w które godzi, jako zasadniczy element składowy czynu chuligańskiego kluczowe znaczenie ma tu działanie bez racjonalnego motywu lub z oczywiście błahego motywu.