Co wchodzi w skład majątku osobistego małżonka?

29 stycznia 2020
hello world!

W ustroju wspólności majątkowej występują trzy majątki, tj. majątek wspólny, majątek osobisty męża, majątek osobisty żony. Artykuł 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawiera katalog zamknięty składników majątku osobistego. Oznacza to, że do tego majątku mogą przynależeć jedynie te przedmioty, które zostały wyraźnie wymienione w tym przepisie. Wszystkie pozostałe składniki majątkowe wchodzą w skład majątku wspólnego.

Majątek osobisty – kodeksowy katalog zamknięty

Zgodnie z art. 33 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako „kro”), do majątku osobistego każdego z małżonków należą:

  1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
  2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
  3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
  4. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
  5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
  6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
  7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
  8. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
  9. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
  10. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jak podkreśla SN, przynależność przedmiotów majątkowych nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej do majątku osobistego zobowiązany jest udowodnić zainteresowany małżonek (wyrok Sądu Najwyższego z 11 września 1998 r., sygn. I CKN 830/97).

Przedmioty i prawa majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności

Pierwszy składnik majątku osobistego każdego z małżonków stanowią przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej. Wspólność ustawowa powstaje najczęściej z chwilą zawarcia małżeństwa. Większość małżeństw nie zawiera bowiem intercyzy wprowadzającej rozdzielność majątkową czy też rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Należy podkreślić, że w razie zawarcia przez małżonków umowy majątkowej wprowadzającej ustrój wspólności art. 33 pkt 1 kro znajdzie zastosowanie z uwagi na ogólne odesłanie zawarte w art. 48 kro (który stanowi, że co do zasady do ustanowionej umową wspólności majątkowej stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej)

Przeczytaj również:
Czym jest intercyza?

Z chwilą zawarcia małżeństwa małżonkowie nie sporządzają z reguły inwentarza, który określałby skład ich majątków osobistych. W praktyce mogą zatem powstać trudności z określeniem, czy dany przedmiot został nabyty przed powstaniem wspólności, czy też po. Powyższa sytuacja wystąpi w szczególności wówczas, gdy wspólność ustanie po wielu latach. To z reguły będzie wiązało się z trudnościami dowodowymi. Ciężar dowodu, zgodnie z regułą wyrażoną w art. 6 ustawy Kodeks cywilny (dalej jako „kc”), będzie spoczywał na małżonku powołującym się na taką okoliczność.

Przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 18 kwietnia 2008 r. (sygn. II CKS 647/07) wskazał, że zawarty w art. 33 pkt 2 kro wyjątek od zasady, że przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego lub oboje małżonków wchodzą do majątku wspólnego, obejmuje sytuację, gdy nabycie określonego przedmiotu następuje nieodpłatnie, w wyniku działania przepisów ustawy (dziedziczenie ustawowe) lub jednostronnej czynności prawnej podmiotu dokonującego rozporządzenia (dziedziczenie testamentowe, zapis), albo też w wyniku czynności prawnej dwustronnej, ale charakteryzującej się nieodpłatnością (darowizna). Ustawodawca w takich przypadkach istotne znaczenie nadał dwóm okolicznościom: nabyciu przedmiotu majątkowego nieodpłatnie oraz woli dotychczasowego uprawnionego (spadkodawcy, darczyńcy). Wola spadkodawcy lub darczyńcy przesądza o wejściu przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego bądź do majątku osobistego (poprzednio odrębnego). Do majątku osobistego należą również przedmioty nabyte przez zapis, który polega na zobowiązaniu spadkobiercy, testamentowego lub ustawowego, do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (art. 968 § 1 kc).

Przeczytaj również:
Dziedziczenie testamentowe i dziedziczenie ustawowe

Prawa spółkowe w spółce cywilnej

Wprowadzenie wpraw majątkowych wynikających ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom do katalogu majątku osobistego każdego małżonka rozwiązuje budzącą wiele trudności praktycznych kwestię zbiegu konsekwencji prawnych wynikających z przynależności prawa jednocześnie do wspólności majątkowej małżeńskiej i innego rodzaju wspólności łącznej (problem dotyczył przede wszystkim spółki cywilnej i spółek osobowych). Konsekwencją jest więc zastosowanie w tym zakresie odrębnych przepisów właściwych dla danej wspólności. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy tylko jeden z małżonków jest wspólnikiem lub gdy każdy z małżonków jest wspólnikiem innej spółki, jak i spółki zawiązanej przez oboje małżonków.

Wspólnością łączną objęty jest majątek wspólników spółki cywilnej. W przypadku handlowych spółek osobowych nie można mówić o wspólności łącznej. Spółki takie stanowią bowiem jednostki organizacyjne wymienione w art. 33(1) kc, a więc jednostki wyposażone w zdolność prawną, które nie mają jednak osobowości prawnej.

Przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb i prawa niezbywalne

W punkcie tym chodzi o przedmioty majątkowe, które służą wyłącznie jednemu z małżonków, w tym także o przedmioty zwykłego urządzenia domowego, np. radio. Nie budzi wątpliwości, że chodzi tutaj np. o odzież, obuwie itp. Jeżeli z przedmiotów tych korzystają oboje małżonkowie, to wówczas stanowią one składnik majątku wspólnego na podstawie art. 34 kro.  Zgodnie z nim przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową także w wypadku, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił.

Natomiast jeśli chodzi o prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, to do praw takich zalicza doktryna m.in.: prawa alimentacyjne, prawo do wynagrodzenia, niektóre przypadki użytkowania, służebności osobiste, z wyłączeniem służebności mieszkania.

Przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania lub zadośćuczynienia

W przepisie chodzi o odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, o którym mowa w art. 444 § 1 kc, oraz o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych, którego normatywną podstawę stanowią przede wszystkim art. 448 oraz 445 kc.

Wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej

Wynagrodzenie za pracę do chwili jego wypłaty wchodzi w skład majątku odrębnego małżonka, któremu przysługuje (wyrok Sądu Najwyższego z 24 czerwca 1998 r., sygn. I CKN 657/97). Wejście wierzytelności do majątku wspólnego skutkowałoby co do zasady stosowaniem do niej przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujących wspólność, w tym przepisów regulujących zarząd majątkiem wspólnym. Tymczasem stosunek pracy jest stosunkiem o charakterze osobistym. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Stosunek pracy jest zatem stosunkiem dwustronnym pomiędzy pracodawcą a pracownikiem. Stroną tego stosunku, co jest oczywiste, nie jest małżonek pracownika.

Przeczytaj również:
Umowa o pracę

Przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody. Prawa twórcy

W przepisie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego chodzi o „każdą” nagrodę za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków. Chodzi zatem o przedmioty majątkowe. Najczęściej będą to środki pieniężne, które jako nagrodę otrzymał jeden z małżonków. Bez znaczenia jest przy tym to, czy małżonek otrzymał nagrodę indywidualną, czy też zespołową.

W przepisie chodzi naturalnie o nagrodę majątkową (uchwała Sądu Najwyższego z 9 stycznia 1986 r., sygn. III CZP 81/85). Do nagród tych zaliczymy np. nagrody za pracę twórczą, a więc nagrody naukowe, artystyczne, literackie, techniczne, nagrody uzyskane na konkursach. Nie są natomiast nagrodami w tym sensie świadczenia pieniężne w postaci specjalnego dodatkowego wynagrodzenia, takie jak tzw. trzynasta pensja, należności za sporządzenie bilansu, wynagrodzenie za dodatkową pracę i innego rodzaju premie, jakie może otrzymać pracownik (np. za oszczędność paliwa, materiału, produkcję bez braków), czyli pracownicze nagrody specjalne.

Z kolei do praw twórcy zalicza się w szczególności prawa majątkowe wskazane w dwóch ustawach, tj. w prawie autorskim oraz w prawie własności przemysłowej.

Surogacja

Surogację można określić jako nabywanie określonych składników majątkowych „w zamian” za inne składniki, które wiąże się z zachowaniem przynależności nabytego składnika do dotychczasowego majątku. Surogacja w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oznacza zastąpienie przedmiotu wchodzącego w skład majątku osobistego (odrębnego) innym przedmiotem nabytym w zamian pierwszego (postanowienie Sądu Najwyższego z 2 marca 2012 r., sygn. II CSK 363/11). Jej celem jest zatem zachowanie w stanie nienaruszonym danej masy majątkowej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest zgodne, że nabycie określonych przedmiotów majątkowych z majątku osobistego małżonka musi wynikać wyraźnie nie tylko z oświadczenia tego małżonka, ale przede wszystkim z całokształtu okoliczności tego nabycia (wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2001 r., sygn. II CKN 1194/00).

chevron-down
Copy link